Uyuşturucu veya uyarıcı madde sayılan maddeler hangileri

Soru basit görünür: hangi maddeler uyuşturucu sayılıyor? Cevap ise tek bir cetvelde bulunmaz. Türk Ceza Kanunu 188. ve 191. maddelerde "uyuşturucu veya uyarıcı madde" der, ama bunların neler olduğunu tek tek yazmaz. Cevap üç katmanda aranır: bir özel kanun, bu kanuna dayanılarak çıkan kararlar ve TCK'nın kendi içinde ayrıca saydığı madde grupları.

Çekirdek: Murakabe Kanunu

Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun, 1933 tarihli, eski bir metin. Birinci maddesinde, ithal, ihraç ve satışı kontrole tabi maddeleri sayıyor: tıbbi afyon ve müstahzarları, morfin ve tuzları, koka yaprağı, ham kokain, kokain, ekgonin ve tropokokain. Belli oranlarda morfin ve kokain içeren müstahzarlar da bu çerçeveye giriyor. İkinci madde müstahzar afyonun hazırlanmasını, ithalini, ihracını ve satışını yasaklıyor.

Esrar ise üçüncü maddede ayrı: münhasıran esrar yapmak için kenevir ekilmesi ve esrarın her ne şekilde olursa olsun hazırlanması, ithali, ihracı ve satışı yasak. Yani esrar, ilk maddenin listesinde adıyla geçmese de kanunun ayrı bir hükmüyle yasaklı. Esrarın ekimi hakkında ayrıntı için kenevir yetiştirmek yazısına bakabilirsiniz.

Yeni maddeler nasıl eklenir

Kanunun 19. maddesi, birinci maddede adı geçen maddeler dışında kalıp bilimsel inceleme sonucunda zararı belirlenen ve bağımlılık yapan diğer maddelerin de kanun hükümlerine tabi olacağını söylüyor ve bunun Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenip ilan edileceğini ekliyor. Kanunun dipnotlarında bu yolla kapsama alınan maddeler için art arda çıkarılan kararlar sayılıyor: 2013, 2014, 2015, 2016, 2017 ve 2018'de Bakanlar Kurulu kararları, 2026 Ocak ayında ise bir Cumhurbaşkanı kararı.

Bu sistemin pratik sonucu şu: yeni kimyasal maddeler zaman içinde eklenir. Bir kararın eki, maddenin kimyasal adını ve sınıfını verir. Bu yüzden "bu madde uyuşturucu mu" sorusunun doğru cevabı, fiilin işlendiği tarihte yürürlükte olan listeye göre verilir. Listeye sonradan eklenen bir maddeyle ilgili geçmiş fiiller için TCK 2 ve 7 devreye girer; yeni konulan bir hükümle önceki bir fiil cezalandırılamaz. Konuyla ilgili ayrıntı için yeni psikoaktif maddeler yazısına bakın.

TCK 188'in saydığı gruplar

TCK 188/4-a, kendi içinde ayrıca bir madde sayımı yapıyor: eroin, kokain, morfin, bazmorfin, sentetik kannabinoid ve türevleri, sentetik katinon ve türevleri, sentetik opioid ve türevleri, amfetamin ve türevleri. Bu gruptan biriyle ticaret suçu işlenirse ceza yarı oranında artırılır. Fıkranın bugünkü hâli 27/3/2015 tarihli 6638 sayılı Kanunla getirildi; bu tarihten önce işlenen fiillerde geçerli metin ayrıca kontrol edilmelidir (TCK 7/2).

Buradaki sayım, hangi maddenin uyuşturucu olduğunu belirlemez; yalnızca ticarette cezayı artırır. Esrar uyuşturucudur ama 188/4-a'da sayılmadığı için bu artırım nedeni sayılmaz. Bu fark, esrar bulundurmak cezası ile kokain ve eroin yazılarını birbirinden ayıran noktadır. Artırımın tek fıkra içinde nasıl uygulandığını nitelikli hâller yazısında okuyabilirsiniz.

Reçeteli ve öncül maddeler

TCK 188/6, üretimi resmî makamların iznine ya da satışı yetkili tabipçe düzenlenen reçeteye bağlı olan ve uyuşturucu veya uyarıcı etkisi doğuran her türlü maddeye 188'in fıkralarını uygular; ceza yarısına kadar indirilebilir. TCK 188/7 ise uyuşturucu etkisi olmayan ama uyuşturucu üretiminde kullanılan ve ithali ya da imali izne bağlı maddeleri, sekiz yıldan az olmamak üzere hapisle yaptırıma bağlar. Bu iki fıkra, "madde listede yok" savunmasını daraltan hükümlerdir: kapsam yalnızca klasik uyuşturucularla sınırlı değil. Reçeteli ilaç konusunda ayrıntı için reçetesiz psikotrop ilaç bulundurmak yazısına bakabilirsiniz.

Kapsamda olmak ne anlama geliyor

Bir madde kapsama girdiyse fiilin türüne göre yaptırım değişir. Kullanmak için satın alma, kabul etme, bulundurma ya da kullanma TCK 191/1'e göre iki yıldan beş yıla kadar hapistir; ama kamu davası beş yıl ertelenir. İmal, ithal ve ihraç 188/1'e göre yirmi yıldan otuz yıla kadar, satmak, vermek, depolamak ya da ticaret amacıyla bulundurmak 188/3'e göre en az on yıl hapis ve adli para cezası gerektirir. Çocuğa verme ya da satma hâlinde alt sınır on beş yıldır. Her biri için ayrıntılı yazılar var: uyuşturucu bulundurmak, uyuşturucu ticareti cezası.

Dolayısıyla maddenin kapsamda olup olmadığı yalnızca bir akademik soru değil; dosyanın hangi kapıdan yürüyeceğini belirleyen ilk eşik.

Raporda madde adı neden önemli

Ele geçirilen madde zaptedilir ve analize yetecek kadar örnek laboratuvara gönderilir; maddenin cinsi, vasfı ve miktarı bu analizle kesin olarak saptanır (Murakabe Kanunu m. 20). Dosyada hüküm kuracak olan bu rapor. Raporda yazan madde adı, hem kapsamda olup olmadığını hem de ticaret hâlinde 188/4-a artırımının uygulanıp uygulanmayacağını belirler. Tutanakta yazan saha testi sonucu ya da kolluğun adlandırması bu yüzden kesin delil sayılmaz. Raporda cins yazılmamışsa, yalnızca "uyuşturucu etkili madde" deniyorsa ya da kimyasal adı kararlardaki listeyle eşleşmiyorsa itiraz edilebilir. Bu yolun nasıl işlediğini ekspertiz raporuna itiraz yazısında anlattık.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir kişinin üzerinden beyaz toz çıkıyor ve tutanakta "kokain olduğu değerlendirilen madde" yazıyor. Laboratuvar raporu iki hafta sonra geliyor ve maddenin kokain değil, başka bir kimyasal olduğunu söylüyor. Bu kimyasal kararlar listesinde yok. Bu durumda tutanağa dayanan iddia raporla çelişir. Rapor kapsam dışı bir madde gösteriyorsa suçlamanın dayanağı kalıp kalmadığı; kimyasalın niteliğine, raporun kapsamına ve kimyasalın başka bir yaptırım kapsamına girip girmediğine bağlıdır. Sonuç tahmini yapılamaz; burada yalnızca tartılacak soruların ne olduğu gösteriliyor.

Sık yapılan yanlışlar

İnternette dolaşan listeleri esas almak ilk hata. Bir sitedeki tablo güncel ya da yetkili olmayabilir; esas olan Resmî Gazete'deki karar ekleri ve kanun metnidir.

İkinci hata, madde adını kendi sözünüzle ifadeye geçirmek. Sokakta kullanılan "taş", "cam", "bonzai" gibi adlar kimyasal kimliği tam yansıtmaz. İfadede "bunun kokain olduğunu söylediler" gibi bir cümle, raporla çelişen bir adlandırmayı kabul etmenize yol açabilir.

Üçüncüsü, listede olmadığı için suç olmadığını varsaymak. TCK 188/6 ve 188/7 gibi hükümler listede doğrudan adı geçmeyen maddeleri de kapsayabilir.

Dördüncüsü, madde adı belliyse cezanın da belli olduğunu sanmak. Aynı madde, kullanım için bulundurulduğunda iki yıldan beş yıla kadar, ticaret için bulundurulduğunda en az on yıl hapse yol açar. Maddenin adı ilk soruyu çözer; amaç, miktar ve davranışlar ikinci soruyu. Bu ikinci soruyu uyuşturucu bulundurmak cezası yazısı ayrıntılı işliyor.

Bir de yeni çıkan sentetik maddelerin takibi var. Piyasaya yeni bir kimyasal girdiğinde bu maddenin kapsamda olup olmadığı hemen anlaşılmaz; kimyasal yapı, kararlardaki sınıflandırmalar ve TCK 188/4-a'daki "türevleri" ibareleri birlikte değerlendirilir. Böyle bir dosyada rapora ve karar eklerine dikkatle bakmak gerekir.

Durumunuzu anlatmak için

Ele geçen maddenin adı, dosyanın kaderini değiştirebilir; raporun ne dediğini okumak ve karşılaştırmak zaman alır. Gözaltı ya da ifade çağrısı varsa ilk saatler değerlidir; çünkü ifadede madde adını nasıl andığınız ve tutanağa nasıl geçtiği sonradan düzeltilmesi zor bir kayıt oluşturur. Raporu henüz görmediyseniz bunu açıkça söylemek ve raporu beklemek hakkınızdır. Telefonla arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; iletişim sayfasında numaralar yer alıyor. Konunun genel çerçevesi ceza hukuku sayfasındadır.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 2, 7, 188, 191
• Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun m. 1, 2, 3, 19, 20

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.