Reçetesiz psikotrop ilaç bulundurmak suç mu

Çantanızda ya da evinizde reçetesi bulunmayan bir hap kutusu çıktığında, ilk sorulacak şey ilacın adıdır. Sıradan bir ağrı kesici ya da vitamin için ceza davası açılmaz. Ama satışı doktor reçetesine bağlı olan ve uyuşturucu ya da uyarıcı etkisi doğuran ilaçlar, Türk Ceza Kanunu'nun 188. maddesinin 6. fıkrasında ayrıca anılıyor. Bu fıkra reçetesiz bulundurmayı, vermeyi ya da satmayı uyuşturucu ticareti hükümlerine bağlıyor; yalnızca cezada bir esneklik tanıyor.

188/6 ne diyor

Fıkranın metni şöyle aktarılabilir: üretimi resmî makamların iznine ya da satışı yetkili tabip tarafından düzenlenen reçeteye bağlı olan ve uyuşturucu ya da uyarıcı madde etkisi doğuran her türlü madde bakımından da yukarıdaki fıkralar uygulanır. Ancak verilecek ceza yarısına kadar indirilebilir.

Burada üç ölçüt var. İlaç ya reçeteye ya da üretim iznine bağlı olmalı. Uyuşturucu ya da uyarıcı etkisi doğurmalı. Ve ruhsatsız ya da ruhsata aykırı biçimde elinde bulundurulmalı. Üçüncü ölçüt belirleyici: 188/3, "ruhsatsız veya ruhsata aykırı olarak" bulunduran, satan, veren kişiyi cezalandırır. Doktorunun yazdığı reçeteyle ilacı eczaneden alan hasta, kendi tedavisi için bulundurduğunda ruhsata aykırı bir iş yapmış sayılmaz.

Yani suç, ilacın varlığından çok, onu hukuka aykırı yoldan elde etmenizde ya da başkasına vermenizde başlıyor.

Hangi ilaç bu kapsama girer

Kanun ilaç adlarını saymıyor; ölçütü koyuyor. Hangi maddenin reçeteye ya da izne bağlı olduğu ve uyuşturucu etkisi doğurduğu, ilgili mevzuatta ve Sağlık Bakanlığı düzenlemelerinde belirlenir. Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun ise genel çerçeveyi çiziyor: uyuşturucu maddelerin perakende ve reçete karşılığı satışı yalnızca eczanelerde yapılır (madde 15). Bu kapsama giren ilaçlar arasında kontrol altındaki ilaçlar, yani yeşil ve kırmızı reçeteyle yazılanlar da bulunur; bir ilacın bu gruba girip girmediği ilacın prospektüsünden ya da eczacıdan öğrenilebilir.

Ama her uyku ilacı ya da sakinleştirici bu kapsamda değildir. Dosyada ilacın adı kesin olarak yazılmalı, hangi gruba girdiği ve uyuşturucu etkisi doğurduğu bilirkişi raporu ya da kurum yazısıyla gösterilmelidir. Aksi hâlde "psikotrop" gibi genel bir ifade tek başına yetmez. Raporlara itiraz yolları için ekspertiz raporuna itiraz yazısına bakabilirsiniz.

Reçeteniz var ama başkası adına

En çok karşılaşılan karışıklık, reçetenin bir başkasına ait olması. Annenize yazılan ilacı eczaneden alıp taşıyorsanız, ilacın sahibi onun olduğu ve size emanet edildiği kolayca gösterilebilir. Ama aynı ilacı arkadaşınıza verdiyseniz, "başkalarına veren" fiili 188/3'te açıkça sayıldığı için tablo değişir. Parasız vermek de bu hükmün dışında kalmaz; kanun satışı ya da ücret alınmasını aramaz. Bu fiilin ayrıntısı için uyuşturucu satmak veya vermek yazısına bakın.

Hastanın kendi reçeteli ilacını kullanması suç değil. Kullanım dozunun aşılması, ilacın başka amaçla kullanılması ya da reçetesiz tekrar tekrar temin edilmesi ise ayrı bir sorun yaratır. Hâkim, fiilin kullanım amacıyla mı yoksa devir amacıyla mı yapıldığını delillerden çıkarır.

191 mi, 188/6 mı

Kanun metninde 188/6 doğrudan 188'in diğer fıkralarına gönderme yapıyor. Savcılık bu yüzden reçeteli ilaç dosyalarında 188/3 ve 188/6 üzerinden iddia kurabilir. Savunma tarafı ise kişinin yalnızca kendi kullanımı için bulundurduğunu, hiçbir devir ya da satış izi bulunmadığını göstererek TCK 191'in uygulanmasını isteyebilir. 191'in sunduğu erteleme ve denetimli serbestlik, 188'in on yıl ve üstü alt sınırından çok farklı bir tablo yaratıyor; ayrıntı için TCK 191 ertelemesi yazısına bakabilirsiniz.

Hangi yaklaşımın benimseneceği dosyadaki delillere bağlı; bu soruya dosyayı görmeden kesin cevap verilemez. Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir kişinin çantasında doktor reçetesi olmayan, kontrol altındaki bir ilaçtan birkaç kutu bulunuyor; telefonunda satışa dair mesaj yok, aynı ilacı daha önce reçeteyle kullandığına dair hastane kayıtları var. Böyle bir dosyada savunma, kullanım amacını ve yetkili temini göstermeye çalışır. İlaçlar çok sayıda, farklı kişiler adına yazılmış reçetelerle toplanmışsa ve telefonda alıcı yazışmaları varsa, iddia ticarete doğru kayar. Sonucu önceden söylemek mümkün değil.

Cezanın yarısına kadar indirilmesi ne demek

188/6'daki indirim imkânı iki yönlü okunmalı. Bir yandan reçeteli ilaçla ilgili fiiller ağır cezalı 188 fıkralarına bağlanıyor; öte yandan kanun koyucu bu maddelerin klasik uyuşturucudan farklı olduğunu kabul edip hâkime esneklik tanıyor. İndirim "yarısına kadar", yani hâkim cezayı hiç indirmeyebilir, yarısına da indirebilir ya da aradaki bir oranı seçebilir. Hangi oranın uygulanacağını belirleyen şey; ilacın cinsi ve miktarı, kişinin fiildeki rolü, devir olup olmadığı ve ilaçla ilgili tedavi geçmişi gibi unsurlardır. Bu unsurları kanıtlayan belgeler ne kadar erken toplanırsa o kadar etkili olur.

İndirim yapılsa bile ortaya çıkan ceza, madde cinsi ve diğer artırım nedenleriyle birlikte hesaplanır. Örneğin fiil okul çevresinde işlenmişse 188/4-b ayrıca gündeme gelebilir. Bu hesapların sırasını bilmek için TCK 188'in kapsamı yazısı yardımcı olur.

Yurt dışından ilaç getirmek

Yurt dışında yazılan ya da satın alınan bir ilacı ülkeye getirirken sorun yaşayanlar olur. Uyuşturucu etkisi doğuran ve ithali izne bağlı bir maddeyi izinsiz getirmek, 188/1'deki ithal fiiline ve 188/6'ya bağlanabilir. Kişisel tedavi için bulundurulan ilacın yanında reçete, doktor raporu ve ilacın adını gösteren belgeler bulunması savunma açısından önemlidir. Bu belgelerin önceden hazırlanması, gümrükte yaşanacak bir sorunu hukuki işleme dönüşmeden çözebilir.

Sağlık mesleği mensuplarında artırım

Fiil bir tabip, diş tabibi, eczacı, kimyager, veteriner, sağlık memuru, laborant, ebe, hemşire, diş teknisyeni ya da hastabakıcı tarafından işlenmişse ceza yarı oranında artırılır (188/8). Eczacı için ayrı bir kural da var: reçete olmadan uyuşturucu madde satan eczane sahibi veya mesul müdürü TCK'nın ilgili maddeleri uyarınca cezalandırılır (Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun m. 24). Çalışanlarınızın reçetesiz ilaç verdiği bir işletme sahibiyseniz sorumluluğunuzun nerede başlayıp bittiğini ayrıca değerlendirmek gerekir.

Gözaltı, tutuklama ve mahkeme

188/6'daki fiiller de 188'in diğer fıkraları gibi değerlendirildiğinden, tutuklama bakımından CMK 100/3'teki katalog suç kapsamına girebilir; yine de hâkim ölçülülük ilkesine uymak zorundadır (CMK 100/1). Ceza, 188/3'ün üst sınırı olan yirmi yıl üzerinden hesaplanırsa ağır ceza mahkemesi görevli olur. Ayrıntı için uyuşturucu davası hangi mahkemede görülür yazısına bakabilirsiniz.

Sık yapılan yanlışlar

İlki, ilacı kullanıma yarıyor diye "zararsız" görmek. Hukukta önemli olan sağlık etkisinden önce, ilacın reçeteye bağlı olup olmadığı ve kimin elinde bulunduğudur.

İkincisi, reçetesi elinde olmayan hastanın ifade vermeden önce kurum kayıtlarını toplamaması. Hastane kayıtları, e-nabız dökümü ve doktorun yazısı sonradan temin edilebilir; ifade öncesinde bunları bilmek savunmayı güçlendirir.

Üçüncüsü, ilacı bir yakınına "bir kerelik" vermek. Kanun burada sayı ya da süreklilik aramaz.

Ne zaman arayın

Reçetesiz ilaçla yakalandıysanız ya da ilaç nedeniyle ifadeye çağrıldıysanız, hangi maddeyle ilgili işlem yapıldığını öğrenmek gerekir. Kayıtlarınızın hangisinin dosyaya girdiğini bilmek, ifade vermeden önce bir plan yapmanızı sağlar. Özellikle tedavi gördüğünüz hekimden ya da hastaneden alınacak yazılar, ifade tarihi belli olduktan sonra kısa sürede toplanamayabilir; bu nedenle ifadeye çağrılır çağrılmaz belgelerin listesini çıkarmak ve eksikleri tamamlamak gerekir. Telefonla arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; iletişim sayfasında numaralar yer alıyor. Konunun genel çerçevesi ceza hukuku sayfasında.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 188, 191
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 100
• Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun m. 15, 24

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.