Yakınım gözaltına alındı: ilk saatlerde ne yapmalıyım?

Yakınınızın gözaltına alındığını öğrendiğiniz ilk saatler en çok şeyin değişebildiği saatlerdir. İfade bu sürede alınır, tutuklama istenip istenmeyeceğine bu sürede karar verilir. Aşağıda kanunun ne dediğini ve ailenin bu saatlerde neyi yapıp neyi yapmaması gerektiğini sırayla anlattık.

Önce en acil kısım: yakınınız şu an karakoldaysa ve henüz ifadesi alınmadıysa, ifade öncesinde bir avukatın yanında olması dosyanın geri kalanını etkiler. Telefonla arayabilir ya da WhatsApp'tan nerede olduğunu ve hangi suçtan alındığını yazabilirsiniz.

Gözaltı ne kadar sürer?

Kanun bu konuda nettir. Gözaltı süresi, yakalama anından itibaren 24 saati geçemez; kişiyi en yakın hâkime götürmek için gereken yol süresi buna eklenir ama bu ek süre de on iki saati aşamaz (CMK m. 91/1).

Suç birden fazla kişiyle birlikte, yani toplu olarak işlendiyse durum değişir. Delil toplamanın güçlüğü ya da şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle savcı, gözaltı süresini her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün daha uzatabilir. Uzatma emri yazılı olur ve gözaltındaki kişiye hemen bildirilir (CMK m. 91/3). Yani toplu suçlarda gözaltı en fazla dört güne çıkabilir.

Kanunda bir istisna daha var. Toplumsal olaylar sırasında işlenen şiddet suçları, hırsızlık, yağma, uyuşturucu ticareti gibi sayılı suçlarda ve yalnız suçüstü hâlinde, kolluk amirleri de gözaltı kararı verebilir. Bu durumda kişi en geç 48 saat, toplu suçlarda dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır (CMK m. 91/4).

Gözaltı bittiğinde iki ihtimal vardır: kişi ya serbest bırakılır ya da sulh ceza hâkimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir. Bu sorguda müdafi de hazır bulunur (CMK m. 91/7).

Aileye haber verilmesi bir hak mı?

Evet. Şüpheli yakalandığında, gözaltına alındığında ya da gözaltı süresi uzatıldığında, savcının emriyle bir yakınına ya da kendi belirlediği bir kişiye gecikmeksizin haber verilir (CMK m. 95/1). İfade alınırken de yakalanan kişinin yakınlarından istediğine yakalandığının hemen bildirilmesi gerekir (CMK m. 147/1-d).

Haberi almanız, yakınınızı görebileceğiniz anlamına gelmez. Gözaltı sırasında aile görüşmesi kanunda ayrıca güvence altına alınmış bir hak değildir. Kanunun güvence altına aldığı görüşme avukatla yapılan görüşmedir.

Avukatla görüşme hakkı

Gözaltı sürecinde en güçlü güvence budur. Şüpheli, avukatıyla vekâletname aranmaksızın, her zaman ve konuşulanları başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilir; avukatıyla yazışmaları da denetlenemez (CMK m. 154/1).

Avukatın şüpheliyle görüşme, ifade sırasında yanında olma ve hukuki yardımda bulunma hakkı soruşturmanın hiçbir aşamasında engellenemez ve kısıtlanamaz (CMK m. 149/3). İfadede en çok üç avukat hazır bulunabilir (CMK m. 149/2).

Tek bir istisna vardır: devlet güvenliğine karşı suçlar, terör suçları ve örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen uyuşturucu ticareti gibi suçlarda, savcının istemi ve hâkim kararıyla bu görüşme hakkı 24 saat süreyle kısıtlanabilir. Bu 24 saat içinde ifade de alınamaz (CMK m. 154/2).

Vekâletname aranmaması pratikte şu anlama gelir: gözaltındaki kişinin önceden imza atmasına gerek yoktur. Aile bir avukatla konuşur, avukat karakola ya da adliyeye gider, yakınınızla görüşür ve onun müdafii olarak ifadede yer alır.

Baro avukatı ne zaman atanır?

Şüpheliye ifade öncesinde avukat seçme hakkı olduğu söylenir. Avukat tutacak durumda olmadığını söyler ve isterse baro bir avukat görevlendirir (CMK m. 147/1-c ve 150/1).

Bazı durumlarda istem bile aranmaz, avukat zorunlu olarak görevlendirilir:

• Şüpheli çocuksa, kendini savunamayacak derecede malulse ya da sağır ve dilsizse (CMK m. 150/2).
• Soruşturma, alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren bir suç hakkındaysa (CMK m. 150/3).
• Şüphelinin tutuklanması istendiğinde de kendi seçeceği ya da baronun görevlendireceği bir avukatın yardımından yararlanır (CMK m. 101/3).

Baro avukatı da müdafidir ve aynı yetkilere sahiptir. Ailenin kendi seçtiği avukat sonradan dosyaya girebilir.

Susma hakkı ve ifade

İfade başlamadan önce şüpheliye kendisine yüklenen suç anlatılır ve suç hakkında açıklama yapmamanın kanuni hakkı olduğu söylenir (CMK m. 147/1-b ve e). Kimlik sorularına doğru cevap vermek ise zorunludur (CMK m. 147/1-a).

Susma hakkını kullanmak suçu kabul etmek anlamına gelmez. Bazen dosyayı görmeden konuşmak, sonradan düzeltilmesi zor çelişkiler doğurur. Bazen de erken ve açık bir açıklama kişinin lehinedir. Hangisinin doğru olduğu dosyaya göre değişir; bu kararı avukatla görüştükten sonra vermek en sağlıklısıdır.

İki kural daha bilinmeli:

• Kötü davranma, tehdit, yorma, aldatma ya da kanuna aykırı bir yarar vaat edilerek alınan ifade, rızayla verilmiş olsa bile delil olarak değerlendirilemez (CMK m. 148/1-3).
• Müdafi hazır bulunmadan kollukta alınan ifade, hâkim ya da mahkeme önünde şüpheli tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (CMK m. 148/4).

Gözaltına itiraz edilebilir mi?

Edilebilir. Yakalama işlemine, gözaltına alma ve gözaltı süresinin uzatılmasına dair savcının yazılı emrine karşı; yakalanan kişi, avukatı, kanuni temsilcisi, eşi ya da birinci veya ikinci derece kan hısımı, hemen serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hâkimine başvurabilir. Hâkim incelemeyi evrak üzerinden yapar ve 24 saat dolmadan karar verir (CMK m. 91/5).

Bu yol, ailenin doğrudan kullanabileceği bir yoldur. Ancak başvuruda gözaltının neden gereksiz ya da süre uzatmasının neden yersiz olduğunu somut olarak anlatmak gerekir. Gözaltı, tedbirin soruşturma bakımından zorunlu olmasına ve suç şüphesini gösteren somut delillerin varlığına bağlıdır (CMK m. 91/2).

Tutuklama istenirse

Savcı gözaltı sonunda tutuklama isteyebilir. Karar sulh ceza hâkiminindir ve kararda kuvvetli suç şüphesini, tutuklama nedenlerinin varlığını, tedbirin ölçülü olduğunu ve adli kontrolün neden yetersiz kalacağını gösteren deliller somut olgularla gösterilmek zorundadır (CMK m. 101/1-2).

Tutuklama kararı verilmezse kişi hemen serbest bırakılır (CMK m. 101/4). Adli kontrol gibi daha hafif bir tedbire de karar verilebilir.

Tutuklama kararına iki hafta içinde itiraz edilebilir; süre kararın öğrenildiği gün başlar (CMK m. 101/5 ve 268/1). İtirazı, yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler (CMK m. 268/3-b). Konuyu ayrıntılı anlattığımız yazı: tutuklama kararına itiraz.

Ailenin ilk saatlerde yapması gerekenler

Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir akşam saat dokuzda eşinizin telefonu kapanıyor, bir saat sonra karakoldan arıyorlar ve gözaltında olduğunu söylüyorlar. Bu noktada işinize yarayacak adımlar şunlardır:

1. Nerede ve hangi birimde olduğunu öğrenin. Karakolun ya da şube müdürlüğünün adını, varsa soruşturmayı yürüten savcılığı not edin.
2. Hangi suçtan alındığını sorun. Kolluk her ayrıntıyı vermeyebilir ama suçun adı, avukatın hazırlanmasını kolaylaştırır.
3. Avukatla hemen konuşun. İfade alınmadan önce avukatın yanında olması, dosyanın sonraki her aşamasını etkiler.
4. Kimlik ve düzenli kullanılan ilaçları hazırlayın. Kronik bir hastalık varsa bunu kolluğa ve avukata bildirin.
5. Telefonla dosya hakkında konuşmayın. Olayı başkalarıyla, sosyal medyada ya da mesajlaşma gruplarında tartışmayın; söylenenler sonradan dosyaya girebilir.

Yapılmaması gerekenler de bir o kadar önemlidir. Tanıklarla ya da mağdurla temasa geçip olayı "düzeltmeye" çalışmak, delilleri etkileme şüphesi doğurur ve tutuklama gerekçesine dönüşebilir. Bu tür girişimler yakınınızın aleyhine sonuç verir.

Sık yapılan hatalar

En sık gördüğümüz hata, ifadenin "nasılsa sonra düzeltiriz" düşüncesiyle avukatsız verilmesidir. İlk ifade dosyanın iskeletini kurar; sonraki her beyan onunla karşılaştırılır.

İkinci hata, sabaha kadar beklemektir. Toplu olmayan suçlarda gözaltı süresi 24 saattir; sabahı beklemek, ifadenin ve hatta tutuklama sorgusunun kaçırılması demek olabilir.

Üçüncüsü, gözaltındaki kişinin telefonuna gelen mesajları silmek ya da hesaplarına girmektir. Bu, iyi niyetle yapılsa bile delil karartma şüphesi doğurur.

Hangi suçlar için ayrıntılı rehberimiz var?

Gözaltı süreci suçun türüne göre farklılık gösterebilir. İlgili yazılarımızdan bazıları:

• Gözaltı süresi kaç gündür, ne zaman uzar?
• Gözaltına itiraz nasıl yapılır, kime başvurulur?
• Gözaltındaki yakına haber verilmesi ve ona ulaşma
• Barodan müdafi talebi ve ücreti
• Susma hakkı nedir, ifade vermemek aleyhe kullanılır mı?
• Tutuklama nedir, hangi şartlarda verilir?

Bütün ceza hukuku yazılarımız: ceza hukuku makaleleri. Çalışma alanı sayfamız: ceza hukuku.

Şimdi ne yapmalısınız?

Her gözaltı dosyası kendi olaylarıyla değerlendirilir; yukarıdakiler genel kurallardır. Yakınınız şu an gözaltındaysa zaman sizin aleyhinize işler. Telefonla arayın, ulaşamazsanız WhatsApp'tan yakınınızın adını, hangi karakolda olduğunu ve hangi suçtan alındığını yazın. Diğer iletişim yolları iletişim sayfasında.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 91, 95, 101, 147, 148, 149, 150, 154, 268

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; sayfanın tarihine dikkat edin.