KISACA
- Kanunlarda yeni psikoaktif madde diye ayrı bir suç ya da liste başlığı yoktur; belirleyici olan maddenin uyuşturucu kapsamında sayılıp sayılmadığıdır.
- Kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için ceza verilemez ve ceza hukukunda kıyas yapılamaz (TCK 2).
- TCK 188/4-a, sentetik kannabinoid, sentetik katinon, sentetik opioid ve amfetamin türevlerini 've türevleri' ifadesiyle sayar; bunlarla ticarette ceza yarı oranında artırılır.
- Bilimsel inceleme sonunda bağımlılık yaptığı belirlenen yeni maddeler Cumhurbaşkanı kararıyla kapsama alınır.
- Bir madde sonradan kapsama alınmışsa, eklenmeden önce işlenen fiil için bu hüküm uygulanmaz (TCK 2 ve 7).
Ceza hukukunun en eski ilkelerinden biri şu: kanun açıkça suç saymıyorsa ceza yok. TCK 2/1 bunu yazıyor, 2/3 ise kıyası yasaklıyor. Yeni bir kimyasal maddeyle yakalanan kişi için ilk soru da buradan çıkıyor: bu madde kapsamda mı? "Yeni psikoaktif madde" kanunda geçen bir terim değil. Terimi kullanan literatür, sentetik olarak üretilmiş ve etkileri ilk kez yaygınlaşmış maddeleri anlatıyor. Hukuk açısından asıl soru ise bu maddenin Türk mevzuatındaki hangi sınıfa girdiği.
Kanun neyi yasaklıyor
TCK 188 ve 191, "uyuşturucu veya uyarıcı madde" ifadesini kullanıyor. Bu ifadeyi dolduran Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun: birinci maddedeki maddeler, esrar ve 19. madde uyarınca Cumhurbaşkanı kararıyla kapsama alınanlar. Kanun metni, birinci maddede yazılı olanlar dışında kalıp bilimsel inceleme sonucunda zararı belirlenen ve bağımlılık yapan diğer maddelerin de kanun hükümlerine tabi olacağını söylüyor ve bunların Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenip ilan edileceğini ekliyor.
Yani yeni bir madde kendiliğinden kapsama girmez; bir karar ekinde yer alması ya da TCK 188/4-a'daki gibi bir sınıfa dahil olması gerekir. Hangi maddelerin kapsama alındığı ve bu çerçeve uyuşturucu sayılan maddeler yazısında anlatılıyor.
Türev ibaresi ne kadar geniş
TCK 188/4-a'da sentetik kannabinoid ve türevleri, sentetik katinon ve türevleri, sentetik opioid ve türevleri, amfetamin ve türevleri açıkça sayılır. Bu sayımın görevi, ticarette cezayı yarı oranında artırmaktır; ama aynı zamanda bu ailelerin kapsamda sayıldığını gösterir. Piyasaya yeni giren sentetik bir kimyasal bu ailelerden birinin türeviyse, hukuk bakımından kapsama girebilir. Ancak bir maddenin "türev" olup olmadığı kimyasal yapı meselesi; bunu mahkeme bilirkişi raporuyla belirler.
Dikkat çeken bir nokta, kıyas yasağı. TCK 2/3, suç ve ceza içeren hükümlerin kıyasa yol açacak biçimde geniş yorumlanamayacağını söylüyor. Dolayısıyla "bu madde bir türev sayılır" demek için kimyasal bağlantının raporda somut olarak gösterilmesi gerekir. Genel bir "benzer etkili" ifadesi yeterli sayılmamalı. Bonzai cezası yazısı bu ailelerden birinin pratikte nasıl ele alındığını anlatıyor.
Sonradan listeye giren maddeler
Bir madde kapsama sonradan alınmışsa iki tarih arasındaki fiil ceza konusu olmaz. TCK 7/1'e göre işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanuna göre suç sayılmayan bir fiilden dolayı kimseye ceza verilemez. Kararla kapsama alınan bir madde için de aynı mantık işler: kararın yürürlüğe girdiği tarihten önceki fiil, kararla cezalandırılamaz. Bunun için fiilin tarihi dosyada net olmalı. Ele geçirme tarihi bellidir; ama tüketme, satma veya bulundurmanın başlangıcı tartışmalı olabilir.
Bir de TCK 7/2 var: suç işlendiği zaman yürürlükte olan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunlar farklıysa failin lehine olan uygulanır. 188/4 fıkrası 27/3/2015 tarihli 6638 sayılı Kanunla bugünkü hâline getirildi. Bu tarihten önce işlenen fiillerde madde cinsi nedeniyle artırım uygulanıp uygulanamayacağı, eski metin ve lehe kanun ilkesi bakımından ayrıca incelenir.
Etiket ne diyor, rapor ne diyor
Bu tür ürünler bazen "bitkisel karışım", "koku verici", "araştırma kimyasalı" gibi etiketlerle satılır. Etiketin hukuki değeri yok. Ürünün içeriği, laboratuvar analiziyle belirlenir. Murakabe Kanunu 20. madde uyarınca ele geçen maddenin cinsi, vasfı ve miktarı analizle kesin olarak saptanır. Rapor ürünün içinde kapsama giren bir madde saptarsa 188 ya da 191; saptamazsa bu hükümler uygulanmaz. Raporun açıklığı bu yüzden belirleyicidir: yalnızca "uyuşturucu etkili madde" yazan, kimyasal adı vermeyen bir rapor eksik sayılabilir.
Rapor kapsama giren bir madde gösterse bile, kullanıcı ile satıcıyı ayıran ölçüt yine amaçtır. Kullanım için bulundurma TCK 191'e, ticaret 188'e girer. Bu ayrımı uyuşturucu bulundurmak cezası yazısında anlattık.
Varsayımsal bir örnek
Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir kişi internetten sipariş ettiği paketi teslim alırken yakalanıyor. Paketten renkli bir toz çıkıyor; etikette "araştırma amaçlıdır" yazıyor. Laboratuvar raporu tozun içinde, kararlar listesinde yer alan bir sentetik kannabinoid sınıfı bir madde saptıyor. Bu durumda etiket savunma sayılmaz; kişinin amacı (kullanım mı, devir mi) ve siparişin miktarı esas olur. Raporda ise madde kapsam dışı çıksaydı, 188 ve 191 uygulanamazdı. Üçüncü bir ihtimal de rapordaki maddenin yeni ama bir türev olup olmadığının tartışmalı olması; bu hâlde bilirkişiye ek soru sorulması gündeme gelebilir. Burada sonuç öngörülmüyor, yalnızca tartılacak sorular gösteriliyor. İnternet siparişlerinde sorumluluk konusunu internetten uyuşturucu sipariş etmek yazısında inceledik.
Sık yapılan yanlışlar
Birincisi, "listede yok, serbest" varsayımıyla davranmak. Liste hem kararlarla hem de türev ibareleriyle genişler; bir maddenin kapsam dışı olduğuna dair kesin yargı yalnızca güncel metne ve rapora bakarak verilebilir.
İkincisi, ifadede maddeyi kendi adlandırmanızla tanımlamak. "Bu bonzai" demek, rapor farklı bir kimyasal gösterdiğinde savunmanızı zorlaştırabilir.
Üçüncüsü, raporun gelmesini beklemeden ifade vermek. CMK 147 uyarınca ifade öncesi müdafi seçme hakkınız ve suç hakkında açıklamada bulunmama hakkınız size bildirilir. Bu hakları, rapor çıkmadan kesin cümleler kurmaktan kaçınmak için kullanabilirsiniz.
Dördüncüsü, kimyasalı yurt dışından sipariş edip teslim almayı serbest saymak. Madde kapsama giriyorsa ithal ve nakil fiilleri ayrı hükümlere bağlanabilir; paketin gümrükte durdurulması, soruşturmanın başlangıcı olur. Kargoyla ilgili durumu kargo ile uyuşturucu gönderme ve alma yazısında ele aldık.
Beşincisi, raporu görmeden savunma stratejisi kurmak. Rapor çoğu dosyanın omurgasıdır; tarihi, madde adı ve miktar bilgisi buradan gelir. Raporu görmeden hazırlanan bir savunma, rapor geldiğinde değişmek zorunda kalabilir.
Kullanıcı ve ticaret hâlinde yollar
Rapor madde kapsama giriyorsa kullanıcı için yol TCK 191'dir: iki yıldan beş yıla kadar hapis öngörülür, ancak savcı CMK 171'deki şartları aramadan kamu davasının açılmasını beş yıl erteler. Erteleme süresinde denetimli serbestlik uygulanır, yılda en az iki kez test yapılır; süre sorunsuz geçerse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir. Soruşturma başlamadan önce tedavi için başvuran kullanıcıya ise ceza verilmez (192/4). Bu yollar TCK 191 ertelemesi yazısında ayrıntılı anlatılıyor.
Ticaret hâlinde TCK 188/3'ün alt sınırı on yıldır ve madde 188/4-a'daki ailelerden birine giriyorsa ceza yarı oranında artırılır. Bu durumda tutuklama bakımından CMK 100/3'teki katalog suçlar devreye girer; kuvvetli şüphe somut delillere dayanıyorsa tutuklama nedeni var sayılabilir. Üst sınır yirmi yıl olduğundan ağır ceza mahkemesi görevlidir (5235 sayılı Kanun m. 12). Tutuklama şartları yazısı bu aşamayı anlatıyor.
Burada dikkat edilmesi gereken bir nokta var: yeni ve bilinmeyen maddelerde kullanıcı ile satıcı ayrımı daha da zor olabilir; çünkü maddenin miktar ve kullanım biçimi hakkında yerleşik bir ölçüt yoktur. Bu yüzden telefon yazışmaları, ödeme kayıtları ve paketleme biçimi daha ağırlık kazanır.
Bir dosya için
Yeni bir kimyasalla ilgili soruşturmada hukuki çerçeve, rapora, kararlar listesine ve suç tarihine göre şekilleniyor. Bunların tamamını bir arada okumak zaman ister. Telefonla arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; iletişim sayfasında numaralar yer alıyor. Genel çerçeve için ceza hukuku sayfasına, ticaretin sınırları için TCK 188'in kapsamı yazısına bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Listede olmayan bir kimyasal bulundurmak suç mu?
Madde uyuşturucu kapsamına girmiyorsa TCK 188 ve 191 uygulanamaz; kanunsuz suç olmaz ilkesi gereği kıyas yapılamaz. Ama kimyasalın kararlardaki bir sınıfa, sentetik kannabinoid gibi bir türev ailesine ya da reçeteye bağlı bir maddeye girip girmediği ayrıca incelenir. Bu yüzden listede adı geçmemesi tek başına güvence değildir.
Yeni çıkan sentetik madde kapsama sonradan alınırsa geçmiş fiil cezalandırılır mı?
Hayır. Fiil işlendiği tarihte suç sayılmıyorsa, sonradan yürürlüğe giren bir düzenlemeyle ceza verilemez (TCK 2 ve 7/1). Fiilin tarihi bu yüzden dosyada açıkça saptanmalıdır.
Bitkisel karışım olarak satılan ürün uyuşturucu sayılır mı?
Ürünün etiketinde ne yazdığı değil, içinde ne bulunduğu önemlidir. Laboratuvar raporu ürünün içinde sentetik kannabinoid gibi kapsama giren bir madde saptarsa TCK 188 ve 191 uygulanabilir. Rapor kapsam dışı bir madde gösteriyorsa bu hükümler uygulanamaz; yalnız maddenin 188/6 ya da 188/7 kapsamına girip girmediği ayrıca bakılır.
Türev ifadesi neden önemli?
TCK 188/4-a, sentetik kannabinoidlerin, katinonların, opioidlerin ve amfetaminlerin 've türevlerini' de sayar. Yeni bir kimyasal bu ailelerden birinin türeviyse kapsama girebilir. Türev olup olmadığı bilirkişi raporuyla tartışılır.
Bu tür maddeyle yakalanırsam ilk ne yapmalıyım?
Ele geçen maddenin laboratuvar raporu çıkana kadar madde cinsi hakkında kesin ifadeler vermemeniz iyi olur. Rapor, kapsama girip girmediğini ve hangi hükmün uygulanacağını belirler. İfade öncesinde avukat yardımından yararlanma hakkınız vardır.
Dayanak mevzuat
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 2, 7, 188, 191
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 147
- Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun m. 19, 20
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.