Uyuşturucu ticareti cezası kaç yıl, alt ve üst sınır ne

Bir yakınınız ya da siz TCK 188'den soruşturuluyorsanız ilk soru hep aynıdır: en az kaç yıl, en çok kaç yıl? Cevap tek bir rakam değil. Madde birkaç farklı ceza aralığı içeriyor ve hangisinin uygulanacağı, kişiye hangi fiilin isnat edildiğine bağlı. Satmak ya da bulundurmak için en az on yıl, imal ve ithalat için yirmi yıldan otuz yıla kadar hapis öngörülüyor. Üstüne artırım nedenleri ekleniyor.

Fıkra fıkra ceza aralıkları

TCK 188/1, uyuşturucu veya uyarıcı maddeyi ruhsatsız ya da ruhsata aykırı olarak imal, ithal veya ihraç eden kişiyi yirmi yıldan otuz yıla kadar hapisle ve ikibin günden yirmibin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırıyor. Burada üst sınır otuz yıl; yani süreli hapis için genel yirmi yıllık sınırın (TCK 49) üzerine çıkan nadir hükümlerden biri.

Fıkra 3 gündelik hayatta karşımıza en sık çıkan hüküm. Ruhsatsız ya da ruhsata aykırı olarak ülke içinde satan, satışa arz eden, başkalarına veren, sevk eden, nakleden, depolayan, satın alan, kabul eden veya bulunduran kişi için ceza on yıldan az olamaz; bunun yanında bin günden yirmibin güne kadar adli para cezası da gelir. "On yıldan az olmamak üzere" ifadesi şu demek: alt sınır on yıl, üst sınır TCK 49'daki genel yirmi yıl.

Fıkra 7 ise kendisi uyuşturucu olmayan ama uyuşturucu üretiminde kullanılan ve ithali ya da imali izne bağlı maddelerle ilgili. Bu maddeleri izinsiz ithal eden, imal eden, satan, satın alan, sevk eden, nakleden, depolayan veya ihraç edene sekiz yıldan az olmamak üzere hapis veriliyor. Fıkra 6 da reçeteye bağlı ve uyuşturucu etkisi doğuran maddeleri aynı hükümlere bağlıyor, ama ceza yarısına kadar indirilebiliyor.

Artırım hâlleri cezayı nasıl değiştirir

Temel ceza belirlendikten sonra TCK 188/4 ve 188/5 devreye girer. Maddenin eroin, kokain, morfin, bazmorfin, sentetik kannabinoid, sentetik katinon, sentetik opioid ya da amfetamin türevi olması durumunda ceza yarı oranında artırılır. Üçüncü fıkradaki fiillerin okul, yurt, hastane, kışla ya da ibadethane gibi toplu bulunulan yerlerin iki yüz metreden yakın çevresindeki umumi veya umuma açık yerlerde işlenmesi de yarı oranında artırım sebebidir. Suçun üç veya daha fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi yine yarı oranında artırım getirir. Suç işlemek için kurulmuş bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde artırım bir kat, yani ceza iki katına çıkar.

Bu hâllerin her biri için ayrı yazı var: nitelikli hâller, okul çevresi, örgüt iddiası. Burada önemli olan şu: mahkeme önce kanundaki ölçütlere bakarak, alt sınırdan uzaklaşıp uzaklaşmayacağını gerekçesiyle göstererek temel cezayı belirler, sonra artırımları uygular. Artırım temel cezanın üzerine yapıldığı için aynı dosyada iki kişinin cezası, kullandıkları madde ve ele geçirilme şekli farklıysa çok farklı çıkabilir.

Varsayımsal bir hesap

Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir kişi, evinde bulunan maddeyi satmak amacıyla depoladığı iddiasıyla yargılanıyor ve mahkeme temel cezayı alt sınır olan on yıl belirlemiş olsun. Madde cinsi bakımından artırım nedeni yoksa ceza on yılda kalır. Aynı dosyada madde eroin çıkmış olsaydı yarı oranında artırımla ceza on beş yıl olurdu. Bu bir sonuç tahmini değil, yalnızca artırım mantığının nasıl işlediğini gösteren bir hesap. Gerçek dosyada temel ceza alt sınırın üzerinde de belirlenebilir; indirim nedenleri de aynı hesabı aşağı çekebilir.

Hangi mahkeme bakar

TCK 188/3'ün alt sınırı on yıl, üst sınırı yirmi yıl. 5235 sayılı Kanun'un 12. maddesi on yıldan fazla hapis gerektiren suçlarla ilgili davaları ağır ceza mahkemesine veriyor; 14. madde ise görev belirlenirken ağırlaştırıcı ya da hafifletici nedenlere bakılmayıp suçun cezasının üst sınırının esas alındığını söylüyor. Üst sınır yirmi yıl olduğu için uyuşturucu ticareti davaları ağır ceza mahkemesinde görülür. İlk duruşmaya kadar geçen sürede tensip zaptı ve iddianame üzerinde yapılacak işler önem taşır; ayrıntı için ağır ceza ile asliye ceza arasındaki farka bakabilirsiniz.

Tutuklama, gözaltı ve ceza dışı yollar

CMK 100/3, uyuşturucu imal ve ticareti suçunu (madde 188) tutuklama nedeninin var sayılabileceği katalog suçlar arasında sayıyor. Kuvvetli suç şüphesi tek başına yetmez; somut delile dayanan kuvvetli şüphe aranır ve tutuklama ölçülü olmalıdır (CMK 100/1). Katalog suç olması hâkimi zorlamaz, yalnızca nedenin varlığını kabule imkân verir. Süreç ayrıntıları için uyuşturucu suçunda tutuklama şartları yazısına bakın.

Ceza dışı iki yol var. Biri TCK 192: suça iştirak etmiş kişi, resmî makamlar haber almadan önce diğer suç ortaklarını ve maddenin saklandığı yerleri bildirir ve bu bilgi yakalamayı ya da ele geçirmeyi sağlarsa hakkında cezaya hükmolunmaz (192/1). Haber alındıktan sonra gönüllü yardım edenin cezası dörtte birden yarısına kadar indirilir (192/3). Ayrıntı etkin pişmanlık yazısında. Öbürü, kovuşturma sırasında eylemin münhasıran kullanım için bulundurma olduğunun anlaşılması: TCK 191/8 uyarınca hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilir.

İlk günlerde yapılan hatalar

Gözaltında ya da ifadede verilen kısa bir cümle sonradan en ağır delil hâline gelebilir. "Sadece bir arkadaşıma verdim", "benim değil, ama bana bırakıldı" gibi cümleler kolluk tutanağında satış ya da bulundurma beyanı olarak kayda geçer. Susma hakkını kullanmak meşrudur ve aleyhe delil sayılmaz; ne zaman konuşulacağına dosyayı görerek karar vermek gerekir. Susma hakkı yazısında bunun sınırları anlatılıyor.

İkinci hata, arama ve ele geçirme usulünü hiç sorgulamamak. Aramanın hukuka uygunluğu, maddenin kimin üzerinde bulunduğu, sahibinin kim olduğu ve miktarın ne olduğu cezanın hem var olup olmadığını hem de hangi fıkradan verileceğini belirler. Hukuka aykırı aramada bulunan uyuşturucu hakkında ayrı bir yazı hazırladık.

Cezayı gerçekten belirleyen şeyler

Kanunun verdiği sınırlar sadece çerçeve. Gerçek cezayı belirleyenler dosyanın içinde: maddenin cinsi ve miktarı, ele geçirildiği yer, telefon kayıtları, ambalaj ve terazi gibi bulgular, tanık beyanları, kişinin geçmişi, mahkemedeki tutumu. Bunlardan biri değişince fıkra bile değişebilir; örneğin ticaret iddiasına dayanan dosya, delillerin zayıf kalması hâlinde kullanım için bulundurmaya (TCK 191) dönebilir.

Artırımdan sonra indirimler ve en uzun ceza

Hesap artırımla bitmiyor. Cezanın belirlenmesine ilişkin 61. maddenin dördüncü fıkrası, birden fazla nitelikli hâl varsa temel cezada önce artırma, sonra indirme yapılacağını söylüyor. Ardından (beşinci fıkra) sırasıyla teşebbüs, iştirak, zincirleme suç, haksız tahrik, yaş küçüklüğü ve takdiri indirim nedenleri uygulanıyor. Takdiri indirim (TCK 62), failin geçmişi, sosyal ilişkileri, fiilden sonraki ve yargılama sürecindeki pişmanlığını gösteren davranışları gibi hususlara bakıyor; mahkemeyi etkilemeye yönelik şekli tutum ise indirim nedeni sayılmıyor.

Aynı maddenin bir üst sınırı da var (61/7): süreli hapis cezasını gerektiren bir suçta sonuç ceza otuz yıldan fazla olamaz. Dolayısıyla artırımlar üst üste binse bile hesap bu tavanda duruyor. Bir de kural sınırı var (61/10): kanunda açıkça yazılmadıkça ceza ne artırılabilir ne eksiltilebilir. Yani mahkeme, kendi kanaatiyle "bu dosyada biraz daha ağır olsun" diyemez; her artırım ve indirimin kanunda dayanağı olması gerekir.

Adli para cezası ve yan sonuçlar

Hapis cezasının yanında adli para cezası da geliyor; 188/3'te bin günden yirmibin güne kadar, 188/1'de ikibin günden yirmibin güne kadar. Burada belirlenen şey gün sayısı. Bir günün karşılığı olan tutar ise kişinin ekonomik ve diğer şahsi hâllerine göre ayrıca takdir ediliyor, sonra gün sayısıyla çarpılıyor (TCK 52).

Kasten işlenen suçtan hapis cezasına mahkûmiyet, kanunun bağladığı bir etki olarak bazı hakların kullanılmasını yasaklıyor (TCK 53); kamu görevi üstlenme ve seçme-seçilme gibi haklar bunlar arasında. Suçun işlenmesinde kullanılan veya bu amaca tahsis edilen eşya da iyiniyetli üçüncü kişilere ait değilse müsadere ediliyor (TCK 54). Araç, telefon, para gibi eşyanın akıbeti ayrıca tartışma konusu olabiliyor; müsadere yazısı ve hak yoksunluğu yazısı bu başlıkları ayrıca anlatıyor.

Dosya için ne yapabilirsiniz

Cezanın kaç yıl olacağını önceden söylemek mümkün değil ve söyleyen biri yanılıyordur. Ama fıkranın doğru seçilip seçilmediğini, artırımların yerinde olup olmadığını ve delillerin hukuka uygun toplanıp toplanmadığını kontrol edebilirsiniz. Gözaltı, ifade çağrısı ya da iddianame tebliği gibi sürelerin işlediği anlarda bu kontrolü erken yapmak seçenekleri açık tutar. Mahkûmiyet kararında istinaf süresi gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki haftadır (CMK 273); bu süre kaçarsa karar kesinleşir. Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; genel bilgi için ceza hukuku sayfasına da göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 49, 50, 51, 52, 53, 54, 61, 62, 188, 191, 192
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 100, 231, 273
• 5235 sayılı Kanun m. 12, 14

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.