Sanığın duruşmadan vareste tutulması nasıl istenir

"Dava iki yıl sürecek, her duruşma için başka şehirden gelmek zorunda mıyım?" Bu soru çok soruluyor. Cevap kısmen hayır, ama koşullu: sorgunuz yapıldıysa mahkemeden duruşmada hazır bulunmaktan bağışık tutulmanızı isteyebilirsiniz. Karar mahkemededir ve kazandığınız kolaylığın bir bedeli var.

Kanunun söylediği

Madde kısa. CMK 196/1'e göre mahkemece sorgusu yapılmış sanık, ya da bu konuda sanık tarafından yetkili kılınmış müdafi isterse, mahkeme sanığı duruşmada hazır bulunmaktan bağışık tutabilir. "Tutabilir" fiili önemli: mahkeme isteği kabul etmek zorunda değil. Dosyanın niteliğine, sanığın yargılamadaki tutumuna ve oturumda ne yapılacağına göre karar veriyor.

İlk şart sorgunun yapılmış olması. Hâkimin sizi dinlemediği bir dosyada vareste tutulma istemek anlamsız; mahkeme önce savunmanızı alacaktır. Sorgudan sonra, genellikle duruşmanın sonunda ya da bir sonraki oturumdan önce verdiğiniz dilekçeyle ya da avukatınızın sözlü talebiyle isteği yapabilirsiniz.

Kim ister, nasıl yazılır

Sanık kendisi dilekçe yazabilir ya da yetkilendirdiği müdafi aracılığıyla isteyebilir. Müdafi adına isterse sanığın bu konuda onu yetkili kıldığı görünmelidir; vekâletnamede ya da duruşma tutanağına geçmiş bir beyanda bu yetki aranır.

Dilekçede şunlar bulunur: mahkeme adı, esas numarası, sanık kimliği, sorgunun yapıldığı oturum tarihi, bağışıklık istemi ve gerekçesi, talep. Gerekçe somut olsun: başka ilde yaşama, düzenli tedavi, bakmakla yükümlü olunan biri, iş nedeniyle sürekli uzakta kalma. Örnek ifade şöyle olabilir:

“Sayın Mahkemeye. Mahkemenizin yukarıda numarası yazılı dosyasında sanığım. Sorgum tarihli oturumda yapılmıştır. Başka bir ilde ikamet ettiğim ve her oturuma katılmam güçlük doğurduğu için, CMK 196/1 uyarınca bundan sonraki oturumlarda hazır bulunmaktan bağışık tutulmamı, müdafim aracılığıyla temsil edilmemi saygıyla arz ederim.”

Bağışıklığın bedeli

CMK 198/2 net: sanık kendi istemi üzerine duruşmadan bağışık tutulmuşsa ya da müdafi aracılığıyla temsil edilme yetkisini kullanmışsa artık eski hâle getirme isteminde bulunamaz. Eski hâle getirme, duruşma sizsiz yapıldığında karar ve işlemlerin tebliğinden itibaren bir hafta içinde yapılabilen bir başvuru (198/1). Bağışıklık alınca bu kapıyı kendi eliyle kapatmış oluyorsunuz.

Bunun pratik anlamı şu: sizsiz yapılan oturumda tanık dinlendi, bilirkişi raporu okundu, delil toplandı. Sonradan "bu oturuma katılamadım, itirazım vardı" diyemezsiniz. Müdafiniz o oturumda sizin adınıza soru sorar, itiraz eder; ama sizin bizzat orada olmanız gereken bir an varsa kaçırmış olursunuz.

Mahkeme sizi yine çağırabilir

Bağışıklık, mahkemeyi bağlamaz. Mahkeme sanığın hazır bulunmasına ve zorla getirme kararı veya yakalama emriyle getirilmesine her zaman karar verebilir (CMK 199). Hüküm açıklanacağı oturumda, bir tanıkla yüzleştirme gerektiğinde ya da sizin ek bir açıklama yapmanız beklendiğinde çağrı gelebilir. Bu çağrıya bildirimli gelmezseniz, mazeretiniz de yoksa duruşmaya gitmemenin sonuçları devreye girer.

Müdafi ise sanık gelmese de bütün oturumlarda bulunabilir (CMK 197). Zorunlu müdafilik gereken hâllerde ise müdafiin duruşmada bulunması şarttır, ama müdafi mazeretsiz gelmezse ya da duruşmayı terk ederse duruşmaya devam edilebilir (CMK 188/1); sanığın yokluğu bu şartı ortadan kaldırmaz.

Yaşadığınız yerden sorgu ve görüntülü katılım

Vareste tutulmaya alternatif olarak iki yol daha var. Birincisi istinabe: alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis gerektiren suçlar hariç, sanık yaşadığı yerdeki mahkeme aracılığıyla sorguya çekilebilir. Sorgu günü savcıya, sanığa ve müdafiine bildirilir; savcının ve müdafiin orada bulunması zorunlu değildir. Sorgudan önce sanığa, ifadesini esas mahkemesi huzurunda vermek isteyip istemediği sorulur; sorgu tutanağı da duruşmada okunur (196/2-3).

İkincisi sesli ve görüntülü bağlantı: hâkim veya mahkeme zorunlu gördüğü durumlarda, yurt içindeki sanığın sorgusunu bu yolla yapabilir ya da sanığın duruşmalara bu yolla katılmasına karar verebilir (196/4). Yurt dışında bulunan sanıkta ise duruşma tarihinden önce duruşma açılarak ya da istinabe yoluyla sorgu yapılabilir (196/6). Hastalık veya disiplin önlemi nedeniyle yargı çevresi dışındaki bir hastane ya da tutukevine nakledilen sanık, sorgusu yapılmışsa, hazır bulundurulmasına gerek görülmeyen oturumlara getirilmeyebilir (196/5). Tutuklu sanığın katılımı ayrı bir konu; SEGBİS yazısına bakabilirsiniz.

Mahkeme hangi ölçülere bakar

Kanun bir ölçüt listesi vermiyor; takdir mahkemede. Hâkimin dosyaya göre tartabileceği etkenler şunlar olabilir: sorgunun gerçekten yapılmış olması, dosyada dinlenmesi beklenen delillerin ağırlığı, müdafiin dosyaya hâkim olması, sanığın önceki oturumlara düzenli gelip gelmediği ve suçun niteliği. İlk oturumlara düzenli katılmış olmak, isteğin gerekçesini somutlaştırır.

Tutuklu sanıkta durum ayrı. Cezaevindeki kişi zaten kendi iradesiyle gelmiyor; hâkim sevk emri verir ya da SEGBİS kullanılır. Bağışıklık isteği daha çok serbest sanığın uzak oturumlarına yarar.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: başka bir ilde yaşayan bir sanık, ilk duruşmada sorgusunu verdi. Dosyada tanıklar sırayla dinlenecek, üç ayrı oturum planlanmış. Sanık her seferinde yol masrafı ve izin sorunu yaşayacağı için, ikinci oturumdan itibaren bağışıklık istiyor. Hâkim, müdafiin hazır bulunacağını görerek isteği kabul edebilir; ama kararın açıklanacağı oturum için sanığa ayrıca davetiye göndereceğini de yazabilir. Başka bir hâkim ise tanığın yüzleştirme gerektiren beyanı nedeniyle isteği reddedebilir. Bu bir sonuç tahmini değil; takdirin iki yöne de kullanılabileceğini gösteren bir kurgu.

İstemeden önce tartılacak noktalar

İlk soru: sizin lehinize olan bir delil dinlenecek mi, ve o anda salonda olmanız sonucu etkiler mi? Eğer tanığın beyanı sizinle çelişiyorsa, sorunuz olabilir; ama soruyu müdafi sorar. Sizin bizzat sormak istediğiniz soru varsa mahkemede sorgu ve soru hakkı yazısını okuyun.

İkinci soru: bağışıklıktan sonra mahkemenin çağrılarını kim takip edecek? Tebligat adresiniz doğru olmalı, avukatınız her oturumdan sonra size bilgi vermeli. Üçüncüsü, hüküm oturumu. İstinaf ve temyiz süresi gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki haftadır (CMK 273, 291); bu tarihi kaçırmamak gerekir. Duruşmanın sırasını bilmek için ceza duruşması nasıl yapılır yazısına, gelemeyeceğiniz belli bir gün için ise mazeret dilekçesi yazısına bakın. Müdafiinizin sizin adınıza kanun yoluna başvurma yetkisi de ayrı bir meseledir: müdafiin kanun yoluna başvurması yazısı bunu anlatıyor.

Vareste tutulmanın kapsamı

Bağışıklık kararı tek bir oturum için de, dosyanın geri kalanı için de verilebilir. Dilekçede hangisini istediğinizi açık yazın; "bundan sonraki bütün oturumlar" demek ile "yalnız tanık dinleme oturumları" demek farklı sonuç doğurur. Mahkeme dar bir karar verdiyse, kalan oturumlar için gerektiğinde yeniden başvurabilirsiniz. Kararı tutanaktan ya da UYAP'tan okuyup tam kapsamını öğrenmek, hangi duruşmaya gelmeniz gerektiğini belirlemenin tek güvenli yoludur.

Karar çıktıktan sonra neyi takip etmelisiniz

Bağışıklık verildiğinde dosya sizin için bitmiş olmuyor. Tebligat adresinizi güncel tutun, çünkü mahkeme hüküm oturumuna sizi ayrıca çağırabilir. Avukatınızdan her oturumun ardından kısa bir bilgi isteyin: kim dinlendi, hangi delil okundu, bir sonraki gün ne zaman. Gerekçeli kararın tebliği, kanun yolu sürelerinin başladığı andır; bu süreyi kaçırmamak için tebligatı hiç açmadan bırakmayın.

Talebin zamanlaması

Vareste tutulma, dosyayı gördükten sonra verilecek bir karar. Hangi oturumların sizin için kritik olduğunu, sorgunuzun hangi aşamada yapıldığını, bağışıklıktan ne kazanıp ne kaybedeceğinizi dosyadan okumak gerekir. Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz. Duruşma tarihi yakınsa dilekçe için zaman dar; süreç hakkında genel bilgi için ceza hukuku sayfasına da bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 188, 193, 196, 197, 198, 199, 206, 273, 291

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.