Mahkemede sorgu nasıl yapılır, hakim hangi soruları sorar

Duruşma salonunda sıra size geldiğinde hâkim ne soracak, siz neye cevap vermek zorundasınız? Kısa cevap: kimlik ve kişisel durumunuz hakkındaki sorulara doğru cevap vermeniz gerekir, suçlamayla ilgili anlatımda ise konuşmak da susmak da sizin kanuni hakkınızdır. Sorgunun sırası keyfî değil, Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 191. maddesinde adım adım yazıyor.

Sorgu ile ifade aynı şey değil

Kanun iki kavramı ayırıyor. Kolluk veya savcılıkta alınan anlatıma ifade, hâkim veya mahkeme önünde yapılan dinlemeye sorgu deniyor (CMK m. 2). Duruşmadaki sorgu iddianame kabul edildikten sonra, yani kovuşturma evresinde yapılır ve sorguyu hâkim yönetir (CMK m. 192/1). Polis karakolunda söylediğiniz bir cümlenin duruşmada geçerli olup olmadığı ayrı bir konu; müdafi hazır bulunmaksızın kolluk tarafından alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (CMK m. 148/4).

Duruşma açılır, sorgu hemen başlamaz

Hâkim önce taraflar gelmiş mi diye bakar: sanık, müdafi, çağrılan tanıklar ve bilirkişiler. Tanıklar salondan çıkarılır, çünkü birbirlerini dinleyip anlatımlarını uyduramasınlar (CMK m. 191/2). Sonra mahkeme iddianamenin kabul edildiğini okuyarak duruşmanın başladığını açıklar. Sorgu bu açılıştan sonra, kanunun saydığı sırayla yürür.

Dört adımlı sıra

CMK 191/3'e göre duruşmada sırasıyla şunlar yapılır.

Birinci adım kimliktir. Açık kimlik saptanır ve kişisel ile ekonomik durumunuz hakkında bilgi alınır. Çalışıyor musunuz, evli misiniz, bakmakla yükümlü olduğunuz biri var mı gibi sorular buradan gelir. Bu bilgiler cezanın belirlenmesinde ve olası kararlarda önem taşıdığı için kısa ama doğru cevap vermek işinize yarar.

İkinci adım suçlamanın anlatılmasıdır. İddianamedeki eylemler, bunların dayandığı deliller ve suçlamanın hukuki nitelendirmesi size anlatılır. Bugünkü metinde "anlatılır" yazıyor; yani iddianamenin satır satır okunması şart değil, anlaşılır biçimde aktarılması yeterli.

Üçüncü adım hak bildirimidir. Yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamanın kanuni hakkınız olduğu ve 147. maddede sayılan diğer haklarınız size söylenir. O maddede müdafi seçme hakkı, somut delillerin toplanmasını isteme hakkı ve aleyhinizdeki şüphe nedenlerini ortadan kaldırmak için delil ileri sürme olanağı yer alır.

Dördüncü adım sorgunun kendisidir. Siz açıklamada bulunmaya hazır olduğunuzu söylerseniz sorgunuz usulüne göre yapılır. Hazır değilseniz bu aşamada durulur; susmanız, delillerin ortaya konulmasına geçilmesine engel olmaz.

Hâkim hangi soruları sorar

Kanun soru listesi vermiyor, ama sorgunun akışı belli. Hâkim önce sizi serbestçe anlatmaya davet eder: "İddianamede yazılanlar hakkında ne diyeceksiniz?" Sonra olay tarihini, mekânı, kimlerle birlikte olduğunuzu, tanıkların anlattıklarıyla nasıl örtüştüğünü sorar. Belgeyle, telefon kaydıyla, kamera görüntüsüyle ilgili sorular da buradadır.

Sorular yalnızca hâkimden gelmez. Savcı, müdafi ve katılanın vekili sanığa doğrudan soru yöneltebilir; sanık ve katılan ise hâkim aracılığıyla soru sorar (CMK m. 201/1). Heyetle görülen davalarda üyeler de soru sorabilir. Soruya itiraz edilirse sorunun sorulup sorulmayacağına mahkeme başkanı karar verir. Bir suç ortağının ya da tanığın sanığın yüzüne karşı gerçeği söylemeyeceğinden endişe edilirse mahkeme, sorgu ve dinleme sırasında o sanığı salondan çıkarabilir; sanık geri getirilince tutanaklar okunur ve gerekirse içeriği anlatılır (CMK m. 200).

Sorguda neler yasak, neler tutanağa geçer

Sorguda söylediklerinizin hepsi tutanağa geçer, o yüzden tutanak önemli. CMK 147'ye göre sorgu bir tutanağa bağlanır; ifade ve sorgunun kaydında teknik imkânlardan yararlanılır, yani ses ya da görüntü kaydı da alınabilir. Duruşma tutanağı hâkim ile zabıt kâtibi tarafından imzalanır (CMK 219). Anlattığınız bir cümlenin yanlış yazıldığını fark ederseniz, o oturum bitmeden düzeltilmesini isteyin; duruşma bittikten sonra düzeltme istemek çok daha zordur.

Beyanın özgür iradeye dayanması gerekir. Kötü muamele, yorma, aldatma, cebir ya da tehdit gibi müdahaleler yasaktır, kanuna aykırı bir yarar vaat edilemez, bu yollarla alınan söz rıza ile verilmiş olsa bile delil sayılmaz (CMK 148/1-3). Bunlardan birini yaşadığınızı düşünüyorsanız müdafiinize söyleyin ve tutanağa geçirilmesini isteyin.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir kişi komşusunun aracına zarar vermekle suçlanıyor. Hâkim kimliğini sorar, esnaf olduğunu öğrenir, sonra iddianamedeki olayı kısaca anlatır. Sanık şunu söylemek isteyebilir: "O gün şehir dışındaydım, bunu gösteren otoyol geçiş kaydı var." Hâkim kaydın dosyada olup olmadığını sorar, savcı da sanığa doğrudan "Aracı kime emanet etmiştiniz?" diye sorabilir. Sanık cevaplamak istemezse bunu belirtir ve müdafiiyle konuşmak için kısa bir ara isteyebilir. Bu örnek bir sonuç tahmini değil, soruların nereden geleceğini gösteren bir kurgu.

Müdafi, tercüman ve sanığın durumu

Alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda müdafisi olmayan sanığa istemi aranmaksızın müdafi görevlendirilir (CMK m. 150/3). Kanunun zorunlu müdafilik öngördüğü hâllerde duruşmada müdafiin hazır bulunması şarttır; ancak müdafi mazeretsiz gelmez ya da duruşmayı terk ederse duruşmaya devam edilebilir (CMK m. 188/1). Türkçeyi meramını anlatacak ölçüde bilmeyen sanığa mahkemece tercüman atanır ve iddia ile savunmaya ilişkin esaslı noktalar tercüme edilir (CMK m. 202). Engelli sanığa da duruşmadaki esaslı noktalar anlayabileceği biçimde anlatılır.

Sorguyu hazır bulunarak vermek kural. Mahkemece sorgusu yapılmış sanık, isterse ya da yetkili kıldığı müdafi isterse duruşmadan bağışık tutulabilir (CMK m. 196/1). Alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis gerektiren suçlar hariç olmak üzere sanık istinabe yoluyla, yani bulunduğu yerdeki mahkemece de sorguya çekilebilir (CMK m. 196/2). Ses ve görüntü bağlantısıyla yurt içinden sorgu da mümkündür (196/4). Tutuklu sanıkların SEGBİS'le katılımını ayrı bir yazıda anlattık.

Sorguda yapılan hatalar

En sık görülen hata, olay anlatılırken hazırlık yapılmadan konuşmak. Tarih, saat ve yerleri karıştırmak sonradan tutarsızlık gibi görünür. İkinci hata, kolluktaki ifadeyi hiç hatırlamadan duruşmaya girmek: orada söylediğinizle burada söylediğiniz arasındaki fark soru konusu olur.

Üçüncüsü, hâkimin sorusunu bitirmeden cevap vermek. Dördüncüsü de öfkeyle konuşmak; düzeni bozan kişi salondan çıkarılabilir ve direnirse disiplin hapsi bile uygulanabilir (CMK m. 203). Susma hakkının nasıl kullanılacağı için susma hakkı yazısına bakabilirsiniz.

Sorgudan sonra: deliller ve savunma

Sorgu bittiğinde delillerin ortaya konulmasına geçilir (CMK m. 206/1). Dinlenecek tanıklar, okunacak belgeler, bilirkişi raporları bu aşamada tartışılır. Mahkeme, kanuna aykırı elde edilmiş delili, kararı etkilemeyecek bir olayı kanıtlamaya yönelik delili ve yalnızca davayı uzatmak için istenen delili reddedebilir (206/2). Sanığın kendi lehine delil isteme biçimi için savunma delillerinin toplanması yazısı var. Duruşmanın genel akışı da ceza duruşması nasıl yapılır yazısında sırayla anlatılıyor.

Duruşmadan önce hazırlanmak

Sorguyu her dosya için aynı kalıpla anlatmak mümkün değil. Hangi sorulara cevap verileceği, hangilerinin müdafi aracılığıyla yazılı savunmaya bırakılacağı, hangi belgenin duruşmaya götürüleceği dosyanın içeriğine göre değişir. Duruşma tarihiniz belliyse ve sorgu öncesinde endişeleriniz varsa bizi telefonla arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; iddianameyi ve ifadelerinizi birlikte okuyup nelerin sorulabileceğini konuşmak mümkün. İletişim sayfasında numaralar var. Ceza davalarındaki hizmetlerimiz için ceza hukuku sayfasına göz atabilirsiniz. Tutuklu bir yakınınız varsa, duruşmaya kısa süre kaldıysa aramanın önemi daha da artar, çünkü savunma delilleri için tanık ve bilirkişi davet istemlerinin duruşma gününden en az beş gün önce dilekçeyle yapılması gerekiyor (CMK m. 177/1).

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 2, 147, 148, 150, 177, 188, 191, 192, 193, 196, 200, 201, 202, 203, 206, 219

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.