Zorla çalıştırma insan ticareti sayılır mı? TCK 80 ve 117 farkı

Bir kişiyi ücret vermeden, pasaportunu alarak ya da gidecek yeri olmadığını bilerek çalıştırmak ağır bir suçtur. Ama her zorla çalıştırma olayı insan ticareti değildir. TCK 80, yalnızca belli bir hareket, belli bir araç ve belli bir amaç bir araya geldiğinde devreye girer ve sekiz yıldan on iki yıla kadar hapis öngörür. Bunlardan biri eksikse olay çoğu zaman TCK 117/2'ye düşer; orada ceza altı aydan üç yıla kadar hapistir. Aradaki fark dosyanın bütün seyrini değiştirir.

TCK 80 neyi arar

İnsan ticareti, madde metnine göre zorla çalıştırmak, hizmet ettirmek, fuhuş yaptırmak, esarete tabi kılmak ya da organ verilmesini sağlamak amacıyla kişileri ülkeye sokan, ülke dışına çıkaran, tedarik eden, kaçıran, bir yerden başka yere götüren, sevk eden ya da barındıran kimseyi cezalandırır. Bu hareketlerin tehdit, baskı, cebir, şiddet, nüfuzu kötüye kullanma, kandırma ya da kişilerin çaresizliğinden ve denetim olanaklarından yararlanarak rızalarını elde etme yoluyla yapılması gerekir.

Yani üç parça var. Hareket: getirmek, götürmek, barındırmak. Araç: tehdit, kandırma, çaresizlikten yararlanma. Amaç: zorla çalıştırmak gibi sayılan hedef. Savcılık iddianameyi kurarken bu üçünü ayrı ayrı göstermek zorundadır. Savunma da dosyada bunlardan hangisinin kanıtlanmadığını sorar.

Ceza ve mahkeme

TCK 80/1'de ceza sekiz yıldan on iki yıla kadar hapis ve on bin güne kadar adli para cezasıdır. Üst sınır on yılı aştığı için dava ağır ceza mahkemesinde görülür; 5235 sayılı Kanun'un 14. maddesi görevi belirlerken ağırlaştırıcı ya da hafifletici nedenlere bakılmayıp cezanın üst sınırının esas alınmasını söyler. Bu suçtan dolayı tüzel kişiler hakkında da güvenlik tedbirine hükmolunur (TCK 80/4).

Dava zamanaşımı, suçun kanundaki üst sınırına göre belirlenir. Üst sınırı beş yıldan fazla, yirmi yıldan az olan suçlarda süre on beş yıldır (TCK 66/1-d).

Rıza savunması neden tutmaz

Zorla çalıştırılan kişiye "ama sen kendi isteğinle geldin" demek, savunmada sık düşünülen bir yoldur. TCK 80/2 bu yolu kapatır: birinci fıkrada belirtilen amaçlarla girişilen ve suçu oluşturan fiiller varsa mağdurun rızası geçersizdir. Rızayı bir kez almış olmak, ardından çalıştırılan kişinin üzerindeki baskıyı ortadan kaldırmaz.

Çocuklarda tablo daha serttir. TCK 80/3'e göre on sekiz yaşını doldurmamış biri bu maksatlarla tedarik edilir, kaçırılır, götürülür ya da barındırılırsa araç fiillerden hiçbirine başvurulmamış olsa bile aynı ceza verilir.

TCK 117/2: aradaki basamak

Hareket ve organize taşıma yoksa ama kişi çaresizliği, kimsesizliği ve bağlılığı sömürülerek karşılıksız ya da hizmetiyle açıkça orantısız düşük bir ücretle çalıştırılıyor, insan onuruyla bağdaşmayan çalışma ve konaklama koşullarına tabi tutuluyorsa TCK 117/2 devreye girer. Ceza altı aydan üç yıla kadar hapis ya da yüz günden az olmamak üzere adli para cezasıdır. Kişiyi bu duruma düşürmek için tedarik eden veya nakleden de aynı cezayı alır (TCK 117/3).

İşte iki madde arasındaki kritik soru burada: kişi bir yerden bir yere getirildi mi, tedarik edildi mi, barındırıldı mı ve bunu yaparken kandırma ya da baskı kullanıldı mı? Evetse TCK 80 gündeme gelir. Hayırsa 117/2 daha yakındır. Gerçekte sınır çoğu dosyada net değildir; iddianamenin nitelendirmesi ile hükmün nitelendirmesi farklı çıkabilir.

Benzer görünen suçlar

Göçmen kaçakçılığı (TCK 79) başka bir suçtur; burada doğrudan ya da dolaylı maddi menfaat elde etme amacı aranır ve ceza beş yıldan sekiz yıla kadar hapis ile bin günden on bin güne kadar adli para cezasıdır. Farkı ayrıca insan ticareti ile göçmen kaçakçılığı arasındaki fark yazısında anlattık. Çocuklarla ilgili özel hükümler için çocuklara karşı insan ticareti yazısına bakabilirsiniz.

Kişiyi hukuka aykırı olarak bir yerde tutmak ise TCK 109'dur: bir yıldan beş yıla kadar hapis, cebir, tehdit ya da hile varsa iki yıldan yedi yıla kadar hapis. Pasaportu ya da kimliği elinde tutup kişiyi çıkışa izin vermeyen işverenin fiili, olayın gidişine göre hem 109 hem 117 hem de 80 tartışmasını açabilir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir kişi, yurt dışından iş vaadiyle getirilen birkaç kişiyi bir atölyede çalıştırıyor, kimliklerini ellerinden alıyor, ücretlerini "borç" diye ödemiyor. Burada ülkeye sokma ya da tedarik gibi bir hareket, kandırma yoluyla alınmış rıza ve zorla çalıştırma amacı birlikte tartışılır. Başka bir olayda aynı atölyedeki iki kişi ülke içinden, kendi başlarına gelmiş ve düşük ücretle çalıştırılıyorsa tartışma TCK 117/2 üzerinden yürür. Hangisinin uygulanacağı, dosyadaki yazışmalar, tanıklar, ödeme kayıtları ve ifadelerin ne gösterdiğine bağlıdır. Sonucu önceden söylemek mümkün değil.

Gözaltı ve tutuklama aşamasında bilinmesi gerekenler

İnsan ticareti, CMK 100/3'teki suçlar arasında yer alıyor: somut delillere dayanan kuvvetli şüphe varsa tutuklama nedeni var sayılabilir. Ama hâkim yine de tutuklamanın ölçülü olduğunu ve adli kontrolün yetmeyeceğini somut olgularla göstermek zorundadır (CMK 100/1, 101/2). Gözaltı süresi yakalama anından itibaren yirmi dört saattir; toplu olarak işlenen suçlarda savcı yazılı emirle her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün uzatabilir, yani toplam dört güne çıkabilir (CMK 91). Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde tutukluluk en çok iki yıldır; zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek uzatılabilir ve uzatma en çok üç yıl olabilir, yani toplam süre beş yıla çıkabilir (CMK 102/2). Soruşturma evresi için ayrıca daha kısa bir üst sınır vardır (CMK 102/4).

Başlangıçta yapılan hatalar

Ödenmemiş ücret alacağı için ayrıca dava açılması gerekebilir, ama ceza dosyasında ifade verirken bunu "borç" ilişkisi gibi anlatmak olayı tersine çevirebilir. İfadede önce avukatla görüşmek, susma hakkını bilmek ve yazışma, ödeme kayıtlarını toplamak önemli. Çalıştırılan kişiyi kendi lehine "bizimle gönüllü çalıştı" diye göstermek de TCK 80/2 nedeniyle çoğu zaman işe yaramaz.

Ücret alacağı ve iş hukuku tarafı

Ceza dosyası işçinin hak kayıplarını telafi etmez. Çalışan ayrı olarak ödenmeyen ücretini, fazla mesaisini, yıllık iznini ve işten çıkarıldığı hâlde ihbar ve kıdem tazminatını iş mahkemesinde isteyebilir. İş davalarında dava şartı arabuluculuktur; başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur (7036 sayılı Kanun m. 3). Ceza soruşturması ile iş davası birbirinden bağımsız yürür, ama ceza dosyasındaki ifadeler, bordro ve banka kayıtları iş davasında da kullanılabilir. Bu yüzden kayıtları dağıtmadan saklamak, mesajları silmemek ve tanık isimlerini not etmek iki dosyada da işe yarar.

Şüpheli tarafında ise işyerindeki çalışma düzenini gösteren belgeler önem kazanır: işe giriş bildirgesi, SGK kayıtları, ücret ödeme dekontları, konaklama düzenini gösteren sözleşmeler. Bunlar eksikse savcılık, işyerinde çalışan kişilerin anlatımını esas alabilir. Belge varsa, hangi çalışanın nasıl işe alındığı, kimin getirdiği ve ücretin nasıl ödendiği savunmanın dayanağıdır. Kişinin kendi özgür iradesiyle geldiğini göstermek tek başına yetmez, çünkü TCK 80/2 rıza konusunu kapatır; asıl mesele, tedarik ve araç unsurlarının dosyada gerçekten bulunup bulunmadığıdır.

Hangi adımı ne zaman atmalı

Hem şüpheli hem mağdur tarafı için ilk günler önem taşır. Dosyada hangi maddenin gündemde olduğunu, iddianamenin ya da tutanağın bu üç unsuru nasıl kurduğunu görmek savunmanın ya da şikâyetin yönünü belirler. Durumunuzu anlatmak için bizi arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; gözaltı ya da ifade çağrısı varsa vakit kaybetmeden aramanız, ifadeden önce dosyayı ve haklarınızı konuşma imkânı verir. Ayrıntılar için iletişim sayfasına ve ceza hukuku alanına bakabilirsiniz. Ceza ve mahkeme ilişkisini daha iyi anlamak isterseniz gözaltı süresi ve katalog suçlarda tutuklama nedeni yazılarımız da yardımcı olur.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 66, 79, 80, 109, 117
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 91, 100, 101, 102
• 5235 sayılı Kanun m. 12, 14

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.