KISACA
- On sekiz yaşını doldurmamış kişiler için zorla çalıştırma, fuhuş, esaret veya organ amacıyla tedarik, kaçırma, götürme, sevk ve barındırma fiilleri, tehdit ya da kandırma gibi araçlara başvurulmasa da suçtur (TCK 80/3).
- Çocuk bakımından da ceza TCK 80/1'deki gibi sekiz yıldan on iki yıla kadar hapis ve on bin güne kadar adli para cezasıdır.
- Çocuğun rızası ve araç fiillerin yokluğu savunma olamaz; suçu oluşturan fiiller varsa mağdurun rızası geçersizdir (TCK 80/2).
- Mağdur çocuk dinlenirken psikoloji, psikiyatri, tıp veya eğitim alanından bir uzman bulundurulur; psikolojisi bozulmuş çocuk soruşturma ve kovuşturmada tanık olarak bir defa dinlenebilir (CMK 236).
- Çocuk fuhşa sürüklendiyse TCK 227/1 ayrıca gündeme gelir; ceza dört yıldan on yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıdır.
Çocuğa karşı insan ticaretinde en sık yapılan yanılgı şu: "Kimse zorlamadı, kendisi gitti." Kanun bu cümleyi dinlemiyor. TCK 80/3, on sekiz yaşını doldurmamış biri için tehdit, aldatma ya da cebir gibi araçların kullanılıp kullanılmadığına bakmıyor; sayılan amaçlarla çocuğu tedarik etmek, götürmek ya da barındırmak yeterli. Ceza sekiz yıldan on iki yıla kadar hapis.
Yetişkinle çocuk arasındaki asıl fark
Yetişkin mağdurda suçun oluşması için üç unsur birlikte aranır: fiil, araç ve amaç. Çocukta araç unsuru kalkar; geriye fiil ve amaç kalır. Madde bu fiilleri şöyle sayıyor: tedarik edilmeleri, kaçırılmaları, bir yerden diğer bir yere götürülmeleri veya sevk edilmeleri, barındırılmaları. Amaç ise aynı: zorla çalıştırma, hizmet ettirme, fuhuş yaptırma, esarete tâbi kılma ya da organ verilmesini sağlama.
Burada küçük ama önemli bir ayrıntı var: 80/1'deki "ülkeye sokan, ülke dışına çıkaran" ifadeleri 80/3'ün fiil listesinde ayrıca yazılmamış. Çocuğu sınırdan geçiren bir kişi pratikte "bir yerden başka bir yere götürme" ya da "sevk" kapsamında değerlendirilir, ama hangi fiilin hangi dosyada neyi karşıladığı iddianamedeki ifadeye ve delillere bağlıdır.
Yaş ölçüsü de kesindir. Çocuk, daha erken yaşta ergin olsa bile on sekiz yaşını doldurmamış kişidir (5395 sayılı Kanun m. 3). Evlilik ya da ailenin onayı bu sınırı değiştirmez.
Rıza ve aile onayı
TCK 80/2, birinci fıkradaki amaçlarla girişilen ve suçu oluşturan fiiller varsa mağdurun rızasını geçersiz sayar. 80/3 de çocuk bakımından araç fiilleri aramadığı için, çocuğun ya da ailesinin "tamam" demiş olması amaç unsuru ortaya konduğunda suçu ortadan kaldırmaz. Kanun metni veli onayından ayrıca söz etmiyor; ama maddenin yapısı gereği, amaç delillendirilmişse "ailesi izin verdi" cümlesi tek başına savunma sayılmıyor.
Asıl tartışma, çoğu dosyada amaç unsurunda çıkar. Çocuk bir akrabasının yanına iş öğrenmeye mi gönderildi, yoksa karşılıksız çalıştırılmak ya da dilendirilmek üzere mi? Çocuğun gittiği yerde hakları, eğitimi, ücreti ve hareket özgürlüğü ne durumda? Bunların cevapları, iddianın "amaç" kısmını ya doğrular ya zayıflatır. Zorla çalıştırma sınırı için zorla çalıştırma insan ticareti sayılır mı yazısına bakabilirsiniz.
Ceza, mahkeme ve süreler
Ceza TCK 80/1'dekiyle aynı: sekiz yıldan on iki yıla kadar hapis ve on bin güne kadar adli para cezası. Üst sınır on iki yıl olduğu için 5235 sayılı Kanun m. 12 gereği ağır ceza mahkemesi görevlidir. Failin kendisi de çocuksa çocuk ağır ceza mahkemesi ve çocuklara özgü kovuşturma hükümleri devreye girer; bu yazının konusu mağdur çocuk, ama fail çocuk olduğunda TCK 31'deki yaş kademeleri de ayrıca incelenir.
Teşebbüs hâlinde genel hüküm olan TCK 35 uygulanır: cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir. Dava zamanaşımı on beş yıldır (TCK 66/1-d). Hapis alt sınırı sekiz yıl olduğu için erteleme ve HAGB kapıları normalde kapalıdır.
Tutuklama bakımından CMK 100/3 insan ticaretini katalog suçlar arasında sayar. Ağır ceza işlerinde kovuşturma evresinde tutukluluk en çok iki yıl, uzatma üç yılı geçemeyeceğinden toplam beş yıldır (CMK 102/2). Fail çocuksa süreler fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmamışlar için yarı oranında, on sekiz yaşını doldurmamışlar için dörtte üç oranında uygulanır (102/5).
Çocuk mağdurun ifadesi ve korunması
Mağdur çocuğun ifadesi yetişkinden farklı alınır. İşlenen suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuş çocuk, soruşturma veya kovuşturmada tanık olarak bir defa dinlenebilir ve dinleme sırasında psikoloji, psikiyatri, tıp ya da eğitim alanından bir kişi bulundurulur. Savcı ya da hâkim, çocuğun şüpheli veya sanıkla yüz yüze gelmesinde sakınca görürse ifade özel ortamda alınır (CMK 236/2-4). Sürecin işleyişi çocuk izlem merkezi yazısında anlatıldı.
Korunma ihtiyacı olan çocuk, kanunda ihmal veya istismar edilen ya da suç mağduru çocuğu da kapsayacak biçimde tanımlanır (5395 sayılı Kanun m. 3). Bu çocuklar için danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık ve barınma tedbirleri alınabilir (m. 5). Yani ceza dosyasının yanında çocuğun korunmasına yönelik ayrı bir işlem hattı da işler.
Davaya katılım ve hukuki yardım
Mağdur çocuk adına kanuni temsilcisi ya da vekili hareket eder. Mağdur on sekiz yaşını doldurmamışsa ve vekili yoksa, istemi aranmaksızın kendisine bir vekil görevlendirilir (CMK 234/2). Alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda baro tarafından avukat görevlendirilmesini istemek de mümkündür (234/1-a-3); TCK 80'in alt sınırı sekiz yıldır. Davaya katılma ilk derece mahkemesinde hüküm verilinceye kadar mümkündür (CMK 237). Genel hak listesi için mağdurun hakları yazısına da bakabilirsiniz.
Çocuğun yanında olanlar (anne, baba, öğretmen, sosyal hizmet çalışanı) bir şüphe duyarsa ihbar yoluyla soruşturmayı başlatabilir. Başvuru savcılığa ya da kolluğa yapılır. Bilgiyi saklamak, delillerin kaybolmasına yol açabilir.
Komşu suçlar: fuhuş ve cinsel istismar
Çocuğun fuhşa sürüklenmesi ayrı bir maddede de düzenlenmiştir. TCK 227/1, çocuğu fuhşa teşvik eden, kolaylaştıran, bu maksatla tedarik eden veya barındıran ya da fuhşuna aracılık eden kişiyi dört yıldan on yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırır; hazırlık hareketleri de tamamlanmış suç gibi cezalandırılır. Dosyada hem 80/3 hem 227/1 isnat edilebilir; tek fiille birden fazla suç oluşuyorsa en ağır cezayı gerektiren suç esas alınır (TCK 44). Cinsel istismar iddiası da varsa bu ayrı soruşturulur: çocuğun cinsel istismarı cezası yazısına bakın. Fuhuş soruşturmasının işleyişi için fuhuş suçu cezası yazısı var.
Varsayımsal bir örnek
Varsayımsal bir örnek düşünelim: on altı yaşında bir genç, bir tanıdığın önerisiyle başka bir ile iş bulmaya gidiyor; orada sabahtan geceye çalıştırılıyor, kimlik belgesi işyerinde tutuluyor, ücret ödenmiyor. Genç "ben kendim kabul ettim" diyor, aile de yolculuğa izin vermişti. Bu cümleler 80/3 açısından tek başına savunma sayılmaz; soruşturma işin niteliğine, belgenin neden alındığına, çıkış serbestliğine bakar. Götüren kişi, işyeri sahibi ve aracı farklı rollerde olabilir. Sonucu tahmin etmek mümkün değil.
Mağdur çocuk için sonraki adımlar
Ceza dosyası ilerlerken çocuğun barınması, okula devamı ve sağlık durumu da çözülmesi gereken sorunlardır. Çocuk hâkimi, korunma ihtiyacı olan çocuk hakkında koruyucu ve destekleyici tedbirlere karar verebilir (5395 sayılı Kanun m. 5). Ailesi sorumluluğunu yerine getiremiyorsa çocuk bakım yurduna ya da koruyucu aile hizmetlerine yerleştirilebilir. Bu kararlar ceza davasından bağımsız yürür; dolayısıyla ceza yargılaması bitmeden de çocuğun yararına işlem yapılabilir.
Aile ve yakınların sık yaptığı hatalar
Birincisi, çocuğu sorgulayıp ifadesini önceden "hazırlamak". Çocuğun anlattıkları özel ortamda, ilgili alandan bir kişi eşliğinde alındığı için ailenin yönlendirmesi ifadenin güvenilirliğini zedeleyebilir. İkincisi, faille "kendi aramızda" anlaşıp şikâyeti geri çekmek. Bu suç şikâyete bağlı değildir; savcılık resen soruşturur. Üçüncüsü, yazışmaları, ödeme dekontlarını ve çocuğun kaldığı yerin adresini bir an önce toplamamak.
Ne zaman aramalısınız
Çocuğun güvenliği gündemdeyse önce 112'yi arayın. Çocuğunuzun ya da yakınınızın bu tür bir dosyada mağdur veya şüpheli olması hâlinde, ifade öncesinde bir avukatla görüşmek önemli. Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz. Suçun genel çerçevesi için insan ticareti suçu cezası, mağdurun yapabilecekleri için insan ticareti mağduru ne yapmalı yazılarına, diğer dosyalar için ceza hukuku sayfasına bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Çocuğa karşı insan ticaretinde tehdit veya kandırma aranır mı?
Aranmaz. TCK 80/3, on sekiz yaşını doldurmamış kişilerin sayılan amaçlarla tedarik edilmesi, kaçırılması, bir yerden başka bir yere götürülmesi, sevk edilmesi veya barındırılması hâllerinde suça ait araç fiillerden hiçbirine başvurulmamış olsa da faile birinci fıkradaki cezaların verileceğini söyler.
Çocuk kendi isteğiyle gittiyse suç oluşur mu?
Oluşabilir. TCK 80/2 mağdurun rızasını geçersiz sayar ve 80/3 çocuk bakımından araç fiilleri hiç aramaz. Çocuğun 'ben istedim' demesi, amaç ve fiil unsurları delille gösterilmişse failin cezai sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Çocuğa karşı insan ticaretinin cezası yetişkinden farklı mı?
Temel ceza aynıdır: sekiz yıldan on iki yıla kadar hapis ve on bin güne kadar adli para cezası. Fark, suçun oluşması için araç fiillerin aranmamasındadır. Dosyada ayrıca çocuğun cinsel istismarı ya da fuhşa sürüklenmesi gibi başka suçlar da varsa onlar ayrıca değerlendirilir.
Mağdur çocuğun ifadesi nasıl alınır?
İşlenen suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuş çocuk veya mağdur, soruşturma ya da kovuşturmada tanık olarak bir defa dinlenebilir. Dinleme sırasında psikoloji, psikiyatri, tıp veya eğitim alanından bir kişi bulundurulur; gerekirse ifade özel ortamda alınır (CMK 236).
Dayanak mevzuat
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 35, 66, 80, 227
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 100, 102, 234, 236, 237
- 5235 sayılı Kanun m. 12, 14
- 5395 sayılı Kanun m. 3, 5
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.