KISACA
- TCK 190/1'de uyuşturucu kullanımını kolaylaştırmak için özel yer, donanım veya malzeme sağlamak, yakalanmayı zorlaştıracak önlem almak ve kullanma yöntemi konusunda bilgi vermek suç sayılır; ceza beş yıldan on yıla kadar hapis ve bin günden onbin güne kadar adli para cezasıdır.
- Kullanımı alenen özendirmek ya da bu nitelikte yayın yapmak aynı ceza aralığındadır (TCK m. 190/2).
- Sağlık mesleği mensupları gibi belirli kişilerce işlenirse ceza yarı oranında artırılır (TCK m. 190/3).
- Üst sınırı on yıl olduğundan dava ağır ceza değil asliye ceza mahkemesinde görülür; 190, CMK 100/3'teki katalog suçlar arasında yer almaz.
- Kovuşturmada eylemin münhasıran kullanmak için bulundurma kapsamında kaldığı anlaşılırsa TCK 191/8 uyarınca hükmün açıklanmasının geri bırakılması söz konusu olur.
Uyuşturucu hukuku denince akla önce satıcılar ve kullanıcılar gelir. Oysa Türk Ceza Kanunu'nun 190. maddesi bunların arasında kalan ayrı bir suç tanımlar: maddeyi satmayan, kullanmayan, ama başkasının kullanmasını mümkün kılan kişi. Evini bu iş için açan, kullananları polisten saklamaya çalışan ya da nasıl kullanılacağını öğreten kişi bu hükümle karşılaşır. Ceza beş yıldan on yıla kadar hapis ve bin günden onbin güne kadar adli para cezasıdır.
Madde neyi cezalandırıyor
TCK 190/1, uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanılmasını kolaylaştırmak amacıyla yapılan üç hareketi sayar. Birincisi, özel yer, donanım veya malzeme sağlamaktır. Bir evin, işyerinin ya da deponun bu iş için ayrılması; içinde kullanım düzeneğinin ya da ekipmanının bulundurulması bu gruba girer. İkincisi, kullananların yakalanmalarını zorlaştıracak önlemler almaktır: kapıda gözcülük, polis geldiğinde haber verme, kullanım izlerini saklama gibi. Üçüncüsü, kullanma yöntemleri konusunda başkalarına bilgi vermektir.
Maddede "kolaylaştırmak için" ifadesi bulunur; yani fiilin amacı kullanımı mümkün kılmak olmalıdır. Kanunun aradığı unsur kasttır (TCK 21/1): kişi bu yardımı bilerek ve isteyerek yapmalıdır. Şüphelenmek ya da sonradan öğrenmek yeterli değildir.
Alenen özendirme ve yayın
TCK 190/2 ayrı bir fiili düzenler: uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanılmasını alenen özendiren veya bu nitelikte yayın yapan kişi de aynı cezayla, beş yıldan on yıla kadar hapisle cezalandırılır. Burada kolaylaştırma değil, kullanıma teşvik söz konusudur. Sosyal medya paylaşımı, video, şarkı sözü ya da herkese açık sohbet grubundaki mesajlar bu bağlamda tartışılabilir. "Aleni" olmak, içeriğin belirsiz sayıda kişiye ulaşabilir olması demektir; kapalı iki kişilik yazışma bu bakımdan farklı değerlendirilir.
Burada çizgi ince: kullanımı eleştiren, tartışan, haber veren ya da sanatsal anlatı içinde gösteren içerik ile kullanıma çağıran içerik aynı şey değildir. Dosyada belirleyici olan paylaşımın bağlamı ve amacıdır.
Kimler cezayı daha ağır alır
TCK 190/3, bu suçların tabip, diş tabibi, eczacı, kimyager, veteriner, sağlık memuru, laborant, ebe, hemşire, diş teknisyeni, hastabakıcı, sağlık hizmeti veren ya da kimyacılıkla veya ecza ticaretiyle uğraşan kişi tarafından işlenmesi hâlinde cezayı yarı oranında artırır. Bu kişilerin madde ve kullanım bilgisine erişimi ve mesleki güveni artırımın gerekçesidir. Artırım temel ceza belirlendikten sonra yapılır; bu durumda beş yıl olan alt sınır yedi buçuk yıla çıkar.
Hangi mahkeme bakar, tutuklama olur mu
190/1 ve 190/2'nin üst sınırı on yıldır. Ağır ceza mahkemesinin görevi, 5235 sayılı Kanun'un 12. maddesinde on yıldan fazla hapis gerektiren suçlar için öngörülmüştür; üst sınırı tam on yıl olan bir suç bu eşiği aşmaz. Görev belirlenirken ağırlaştırıcı ya da hafifletici nedenler dikkate alınmaz (5235 m. 14). Bu yüzden 190'dan açılan dava asliye ceza mahkemesinde görülür; ağır ceza görevi, ancak dosya 188 kapsamına kayarsa gündeme gelir.
Tutuklama bakımından bir ayrım önemli: CMK 100/3'teki katalog suçlar listesinde "uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (madde 188)" yer alır; 190 bu listede yoktur. Dolayısıyla 190 isnadıyla yakalanan kişi hakkında tutuklama için kaçma şüphesi veya delilleri karartma gibi somut nedenlerin bulunması gerekir (CMK 100/2). Tutuklama kararı ancak kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delillerle, tedbirin ölçülü olduğu ve adli kontrolün yetersiz kalacağı gösterilerek verilebilir.
Ceza ne zaman 191'e döner
190'dan başlayan dosyaların yön değiştirdiği en önemli kapı TCK 191/8'dir. Bu fıkra, kovuşturma evresinde suçun münhasıran 191 kapsamına girdiğinin anlaşılması hâlinde sanık hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verileceğini söyler. Pratikte bu, şüphelinin evinde kendisi de kullanan ve "yer sağlama" sayılan eyleminin gerçekte kendi kullanımı için bulundurmadan ibaret çıktığı dosyalarda gündeme gelir. Ayrıntılı çerçeve için uyuşturucuda HAGB ve uyuşturucu bulundurmak cezası yazılarına bakabilirsiniz.
Zamanaşımı
TCK 66/1-d uyarınca beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda dava zamanaşımı on beş yıldır. 190/1 ve 190/2'nin üst sınırı on yıl olduğundan ana süre on beş yıldır. Zamanaşımı süresi kesilme ve durma nedenlerine göre uzayabilir; bu konuyu dava zamanaşımı süreleri yazısında işledik.
Kolaylaştırma ile ev sahipliği arasındaki sınır
Dosyalarda en çok tartışılan nokta, bir kişinin yalnızca evinde bulunmasıyla evi kullanıma açması arasındaki farktır. Evinde bir akşam arkadaşları toplanan ve içlerinden birinin madde kullandığını gören kişi, bununla otomatik olarak TCK 190/1-a kapsamında yer sağlamış olmaz. Kanun "kolaylaştırmak için" sağlanmış bir yeri arar: yani ev, bu iş için hazırlanmış ya da bilinçli olarak bu iş için bırakılmış olmalıdır. Kullanım düzeneğinin evde kalıcı olarak bulunması, kullananlardan ücret alınması, evin sürekli aynı amaçla kullanılması bu iradeyi gösteren olgulardır. Yer sağlayan kişi kullanıcı değilse, 191 kapsamına dönme imkânı da doğal olarak azalır; bu yüzden savunmanın ilk işi eylemin gerçek niteliğini ortaya koymaktır.
Varsayımsal bir örnek
Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir kişi, evinde sürekli arkadaşlarının toplandığını ve aralarında madde kullanıldığını biliyor; kendisi kullanmıyor ama kapıdan çıkan komşulara ses çıkarmamaları için uyarı yapıyor, polis geldiğinde haber vermeleri için bir gözcü düzeni kurmuş. Bu kurguda yer sağlama ve yakalanmayı zorlaştırma birlikte tartışılır. Başka bir kurguda aynı kişi, arkadaşının bir akşam evde kullandığından habersiz, uyumuş. Birinde kast aranan hareketler var, ötekinde yok. Gerçek dosyada fark; mesajlar, tanık beyanları, evdeki düzenek ve tekrar sayısı gibi delillerle ortaya çıkar. Bu kurgu sonucu tahmin etmek için değil, değerlendirmenin neye bakılarak yapıldığını göstermek için.
Sık yapılan hatalar
İlk hata, "ben kullanmadım, o yüzden suç değil" diye düşünmektir. 190, kullanan değil kullanımı sağlayan kişiyi hedefler; kendi kullanmasanız da dosya açılır. İkinci hata, ifadede "evet, hep burada toplanırlardı" gibi cümleleri savunma stratejisini görmeden söylemektir. Kolluk tutanağında bu cümle, tekrar eden bir yer sağlama kabulü olarak yazılabilir. Üçüncüsü, tek seferlik misafirlik ile düzenli yer sağlama arasındaki farkı hiç anlatmamaktır; sıklık, ücret alınıp alınmadığı ve ev için yapılan hazırlıklar bu farkı belirler.
Yakınının kullanımına seyirci kalan aile fertleri de çoğu zaman bu maddenin kapsamına girip girmediklerini sorar. Kanun maddesi, fiilen yer, malzeme ya da bilgi sağlamayı arar; yalnızca bilmek, TCK 190'ın hareketlerinden biri değildir. Benzer bir soru için evinde arkadaşının uyuşturucu kullanması ve işletmeler açısından kafe ve eğlence yerlerinde işletme sorumluluğu yazıları var.
Dosyada bakılan deliller
Bu suçta mağdur yoktur, dosya baştan sona kolluğun topladığı delillere dayanır. Arama tutanağı, evde bulunan düzenek ve malzeme, kullanıcı olarak yakalanan kişilerin beyanları, telefon kayıtları ve komşu ifadeleri öne çıkar. Uygulamada kullanıcı beyanı tek başına yeterli kabul edilmez; beyanı veren kişinin kendi durumunu hafifletme beklentisi taşıyabileceği için mahkeme onu başka delillerle destekler. Aramanın kendisi de denetlenir: kararın ya da emrin usule uygun olup olmadığı delilin kullanılabilirliğini etkiler.
Dosyanız için ne yapabilirsiniz
190'dan başlayan dosyalar, başka bir fıkra ya da suça dönüşebildiği için erken aşamada doğru nitelendirilmesi sonucu etkiler. İfadeye çağrıldıysanız, gözaltına alındıysanız ya da iddianame tebliğ edildiyse süreler işlemeye başlamıştır. Önce arayıp dosyayı birlikte değerlendirmek, ifadeyi ne zaman ve nasıl vereceğinize karar vermenizi kolaylaştırır. Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; genel çerçeve için ceza hukuku sayfasına da bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Evimde arkadaşımın uyuşturucu kullanmasına izin vermek TCK 190'a girer mi?
Evi bu amaçla bilerek kullanıma açmak, TCK 190/1-a'daki özel yer sağlama hareketine girebilir. Tek seferlik, haberiniz olmadan ya da yalnızca misafir ağırlama biçiminde geçen bir olay ile evi bu iş için hazırlamak arasındaki fark delillerle belirlenir.
TCK 190 ile TCK 188 arasındaki fark nedir?
TCK 188 imal ve ticareti, yani maddeyi üretme, satma, başkalarına verme, depolama ve bulundurma fiillerini anlatır; en az on yıl hapis öngörür. TCK 190 maddenin kendisine değil, kullanımı kolaylaştıran yer, malzeme ya da bilgi sağlamaya odaklanır ve beş yıldan on yıla kadar hapisle cezalandırır.
190. maddeden yargılanan kişi tutuklanır mı?
TCK 190, CMK 100/3'teki katalog suçlar listesinde yer almaz. Yine de CMK 100/2'deki kaçma şüphesi ya da delilleri karartma gibi somut nedenler bulunursa tutuklama kararı verilebilir; hâkim ölçülülüğü ve adli kontrolün yetersizliğini gerekçelendirmek zorundadır.
Sosyal medyada uyuşturucu kullanımını öven paylaşım yapmak suç mu?
TCK 190/2 uyuşturucu kullanılmasını alenen özendiren veya bu nitelikte yayın yapan kişiyi beş yıldan on yıla kadar hapisle cezalandırır. Paylaşımın özendirme niteliği taşıyıp taşımadığı içeriğine, bağlamına ve erişimine göre değerlendirilir.
190'dan açılan davada kullanım için bulundurma cezasına dönülebilir mi?
Evet. Kovuşturma sırasında eylemin münhasıran TCK 191 kapsamına girdiği anlaşılırsa sanık hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilir (TCK m. 191/8). Bu karar, belirli bir denetim süresi ve yükümlülükler getirir.
Dayanak mevzuat
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 66, 188, 190, 191
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 100
- 5235 sayılı Kanun m. 12, 14
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.