Mağdurun hakları nelerdir, soruşturma ve davada neler yapabilir

Mağdur çoğu zaman davaya adını verip geri çekilen kişi gibi görülür: şikâyet eder, ifade verir, bekler. Oysa kanun mağdura ve şikâyetçiye açık, sayılı haklar tanıyor. Bu hakları bilmeyen kişi soruşturmanın kapanmasına, dosyanın takipsizlikle sonuçlanmasına ya da beraat kararına seyirci kalabiliyor. Aşağıda hakların nerede başladığını, nerede bittiğini ve süresi olanları anlatıyorum.

Haklar tek bir maddede

Ceza Muhakemesi Kanunu mağdur ile şikâyetçinin haklarını 234. maddede topluyor. Madde iki evreyi ayırıyor: soruşturma ve kovuşturma. Bu ayrım önemli, çünkü iki evrede yapabilecekleriniz farklı.

Madde bir yükümlülük de koyuyor: bu haklar mağdura ve şikâyetçiye anlatılıp açıklanır ve bu husus tutanağa yazılır (CMK m. 234/3). Yani ifade verirken ya da şikâyette bulunurken "haklarınız size bildirildi" ibaresi görmeniz normal. Bildirilmemişse bunu itiraz konusu yapabilirsiniz.

Soruşturma evresinde yapabilecekleriniz

Soruşturma, suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar süren evre (CMK m. 2/e). Kanun bu evrede mağdura beş hak veriyor.

Delillerin toplanmasını isteme. Bir tanığın dinlenmesini, bir kamera kaydının getirilmesini, bir yerde keşif yapılmasını savcıya yazılı olarak isteyebilirsiniz. Savcı bunlarla bağlı değil, ama istek dosyada yer alır ve reddedilirse itiraz gerekçesi olabilir.

Belge örneği isteme. Soruşturmanın gizliliğini ve amacını bozmamak koşuluyla savcıdan belge örneği isteyebilirsiniz. Soruşturma dosyasında kısıtlama kararı varsa kapsam daralır; bunun için soruşturma dosyasına kısıtlama kararı yazısına bakabilirsiniz.

Vekil aracılığıyla dosyayı inceletme. Vekil, soruşturma belgelerini ve elkonulan eşyayı CMK 153'e uygun olmak koşuluyla inceleyebilir (CMK m. 234/1-a-4). Kendiniz değil, avukatınız aracılığıyla.

Baro avukatı isteme. Vekiliniz yoksa cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip suçları ile kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda baronun size avukat görevlendirmesini isteyebilirsiniz (CMK m. 234/1-a-3).

Takipsizlik kararına itiraz. Cumhuriyet savcısı kovuşturmaya yer olmadığına karar verirse bu karar size tebliğ edilir. Tebliğden itibaren iki hafta içinde, kararı veren savcının görev yaptığı yerdeki ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerin sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilirsiniz (CMK m. 173/1). Dilekçede kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller gösterilir (173/2). Hâkimlik gerekirse soruşturmanın genişletilmesini isteyebilir, itirazı yerinde bulursa savcı iddianame düzenler (173/3 ve 173/4). Bu süre kısa; kaçırırsanız karar kesinleşir. Takipsizlik sonrası olasılıklar için takipsizlik kararından sonra dava açılır mı yazısı var.

Savcı soruşturma yapılmasına yer olmadığına da karar verebilir; yani şikâyetin konusu açıkça suç oluşturmuyorsa ya da soyut ve genel nitelikteyse soruşturma açılmaz. Bu karar da şikâyetçiye bildirilir ve 173. maddedeki usule göre itiraz edilebilir (CMK m. 158/6).

Kovuşturma evresinde yapabilecekleriniz

İddianame kabul edildiğinde kovuşturma başlar. Bu evrede kanun mağdura altı hak veriyor (CMK m. 234/1-b): duruşmadan haberdar edilme, kamu davasına katılma, tutanak ve belgelerden örnek isteme, tanıkların davetini isteme, bazı suçlarda baro avukatı isteme ve davaya katılmış olma koşuluyla kararlara karşı kanun yollarına başvurma.

Bunların en etkilisi davaya katılmak: katılmadıkça duruşmadaki sözünüz ve kanun yolu başvurunuz sınırlı kalır. Katılma nasıl yapılır diye sorarsanız, ceza davasına katılma yazısı adım adım anlatıyor. Mağdur ile müşteki ve katılan arasındaki fark ise bu üç sıfat yazısında.

Hakkınızda not edilecek bir ayrıntı: mağdur ya da şikâyetçinin dilekçesinde veya tutanağa geçirilmiş beyanında belirttiği adres tebligata esas alınır, çağrıya rağmen gelmeyene yeniden tebligat yapılmaz ve adres yanlışsa araştırma yapılmaz (CMK m. 235). Beyanının alınması zorunlu görülen mağdur için bu kural uygulanmaz. Yani taşındıysanız adresinizi güncelleyin.

Çocuk ve savunmasız mağdurlar

Mağdur on sekiz yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malül olur ve vekili de bulunmazsa, istemi aranmaksızın bir vekil görevlendirilir (CMK m. 234/2). Bu, mağdur çocuğun hakkını koruyan bir kural.

Dinlenme şekli de farklı. İşlenen suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuş çocuk veya mağdur aynı suça ilişkin soruşturma veya kovuşturmada tanık olarak bir defa dinlenebilir; maddi gerçeğin ortaya çıkması bakımından zorunluluk hâlleri saklı (CMK m. 236/2). Mağdur çocuk dinlenirken psikoloji, psikiyatri, tıp veya eğitim alanında görevlendirilmiş bir uzman da bulundurulur (CMK m. 236/3). Cumhuriyet savcısı veya hâkim, ifadenin özel ortamda alınması gerektiğini ya da şüpheli veya sanıkla yüz yüze gelmesinin sakıncalı olduğunu değerlendirirse çocuk ve diğer mağdurların ifadeleri özel ortamda, bu alanda yetişmiş görevliler aracılığıyla alınır (CMK m. 236/4). Belirli cinsel suçlarda çocuk mağdurun soruşturma evresindeki beyanları, bu iş için kurulmuş merkezlerde savcı nezaretinde alınır ve kayda geçirilir (236/5). Kayıtlar dava dosyasında saklanır, kimseye verilmez; yazılı tutanağa dönüştürülür ve talep eden şüpheli, sanık, müdafi, mağdur, vekil ya da kanuni temsilciye verilir (236/7 ve 236/8).

Bir de yol parası meselesi var ve bu hak az biliniyor. Dava nakli ya da adli tıp işlemi nedeniyle başka bir ile gitmek zorunda kaldıysanız konaklama, iaşe ve ulaşım giderleriniz Harcırah Kanunu'na göre Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır (CMK m. 234/4). Gidiş dönüş biletlerinizi ve konaklama belgelerinizi saklayın, ilgili mahkemeye ya da adliyeye başvururken bunları sunmanız gerekebilir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir kişi, kendisine tehdit mesajı gönderen eski iş arkadaşını şikâyet ediyor. Savcılık dosyayı inceleyip kovuşturmaya yer olmadığına karar veriyor. Karar tebliğ edildiğinde şikâyetçi iki hafta içinde itiraz dilekçesi verebilir; dilekçesinde mesajların ekran görüntülerini, başka bir mesajlaşma kaydını ve tanık adını belirtir. Hâkimlik itirazı kabul ederse savcı iddianame düzenler; reddederse dosya savcıya döner. Bu bir sonuç tahmini değil, hakkın nasıl çalıştığını göstermek için kurulmuş bir örnek.

Mağdurun sık yaptığı hatalar

İtiraz süresini kaçırmak. İki hafta kısa ve tebliğ tarihi önemli. Kararı e-tebligat ya da PTT yoluyla aldığınızda tarihi kaydedin.

Delili sadece sözlü anlatmak. Mesaj kaydı, fotoğraf, doktor raporu gibi belgeleri dosyaya sunmak gerekir. Sadece "benim sözüme inanın" dosyada tek başına yeterli sayılmayabilir.

Şikâyet süresini unutmak. Şikâyete bağlı suçlarda fiili ve faili öğrendiğiniz günden başlayarak altı ay içinde şikâyet etmezseniz soruşturma ve kovuşturma yapılamaz (TCK m. 73/1 ve 73/2). Şikâyete bağlı hakaret suçunda ayrıca fiilin tarihinden itibaren en çok iki yıl geçebilir (TCK m. 73/2). Bu süreyi uzatmanın yolu yok.

Katılma kararını ertelemek. Katılmadan önce verilmiş kararlar katılana tebliğ edilmez; geç kalınca dosyada olup biteni gözden kaçırmak kolaylaşır.

Ceza davası ile tazminat davasını karıştırmak. Ceza davasındaki katılım tazminat talebini içermez; zararınızın ödenmesi için hukuk yolunda ayrıca bir işlem gerekebilir.

Şikâyet ve ihbar farkı

Suçu yetkili makama bildirmenin iki şekli var ve hakları farklı: ihbar herkesin yapabileceği bir bildirim, şikâyet ise suçtan zarar gören veya hak sahibinin kovuşturulmasını istediği bildirim. Farkı ihbar ile şikâyet yazısında anlattık.

Haklarınızı kullanmak için aramak

Mağdur sıfatıyla hangi hakkınızı hangi sırayla kullanacağınız dosyanın türüne bağlı. Takipsizlik kararı aldıysanız iki hafta sayıyor, iddianame kabul edildiyse katılma kararını vermek gerekiyor, şikâyet süresi dolmak üzereyse bir an önce harekete geçmek lazım. Bizi telefonla arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; elinizdeki belgelerle neyi nasıl yapabileceğinizi konuşuruz. İletişim sayfasında numaralarımız bulunuyor, ceza davalarındaki çalışma alanımız için ceza hukuku sayfasına göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 153, 158, 173, 233, 234, 235, 236, 237, 239, 242

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.