İnsan ticareti mağduru olduğunu düşünen kişi ne yapmalı

Pasaportunuz işverenin elinde kalmışsa, "borcunuz var" diye çalıştırılıyorsanız, kimliğiniz alınıp sizi başka bir yere sevk ettilerse ya da bir yakınınız bu durumdaysa, önce kendi güvenliğiniz gelir. Acil bir tehlike varsa 112'yi arayın. Güvenli bir yerdeyseniz, bu metindeki adımlar sırayla ilerler: nereye başvurulur, nelerin saklanması gerekir, yabancıysanız hangi izinler var, soruşturma boyunca hangi haklarınız işler.

Önce: hangi duruma girdiğiniz belli mi

İnsan ticareti, TCK 80'e göre bir kişiyi zorla çalıştırmak, hizmet ettirmek, fuhuş yaptırmak, esarete tâbi kılmak ya da organ verilmesini sağlamak amacıyla tehdit, baskı, kandırma ya da çaresizliğinden yararlanarak ülkeye sokmak, götürmek, sevk etmek veya barındırmaktır. Düşük ücretle ya da ağır şartlarda çalışmak tek başına bu suç olmayabilir; ama pasaportun alınması, serbestçe çıkış izni verilmemesi, borç bahanesi, tehdit gibi unsurlar varsa durum değişir. Emin olamıyorsanız bile başvurabilirsiniz; hangi suçun oluştuğuna savcılık bakar.

Mağdur sayılmak için yaşınızın ya da uyruğunuzun önemi yok. Rıza ile gittiyseniz de başvurunuz geçerli kalır, çünkü maddede sayılan fiiller varsa mağdurun rızası geçersizdir (TCK 80/2).

Nereye ve nasıl başvurulur

Suç ihbarı ya da şikâyeti Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluk makamlarına, yani polis ya da jandarmaya yapılabilir (CMK 158/1). Valiliğe, kaymakamlığa veya mahkemeye yapılan başvuru da ilgili başsavcılığa gönderilir. Başvuru yazılı olabileceği gibi sözlü de olabilir; sözlüyse tutanağa geçirilir (158/5). Dil sorunu varsa tercüman talep edin.

Sizin adınıza bir yakınınız ya da bir kuruluş da ihbar edebilir. Bu durumda bile soruşturma başlayabilir; yine de mağdur olarak sizin ifadenizin alınması gerekecektir. Yurt dışında işlenip Türkiye'de takibi gereken bir suç söz konusuysa elçilik ve konsolosluklara da başvuru mümkündür (158/3).

Saklanması gereken belgeler

Elinizde mesajlar, ses kayıtları, para gönderim dekontları, iş vaadi ilanı, sizi getiren ya da götüren kişinin telefon numarası, aracın plakası, kaldığınız yerin adresi varsa bunları saklayın. Telefonu değiştirmeyin; mesajlar silinse bile kayıtlar cihazdan ve operatörden istenebilir. Yaralanma varsa hastaneye gidip rapor alın. Tanığınız varsa ad ve iletişim bilgisini not edin.

Pasaportunuzun veya kimliğinizin işveren ya da aracı tarafından alıkonulduğunu ifadede mutlaka söyleyin; bu, hem failin tutumunu hem de sizin özgürlüğünüzün kısıtlandığını gösteren somut bir olgudur. Delil toplama sorumluluğu savcılığa aittir, ama mağdur olarak delillerin toplanmasını istemek de hakkınızdır (CMK 234/1-a-1).

Yabancıysanız: otuz günlük ikamet izni

6458 sayılı Kanun m. 48'e göre, insan ticareti mağduru olduğu veya olabileceği yönünde kuvvetli şüphe duyulan yabancılara valiliklerce otuz gün süreli ikamet izni verilir. Amaç, yaşadıklarının etkisinden kurtulmanız ve yetkililerle iş birliği yapıp yapmayacağınıza karar verebilmenizdir. Olağan ikamet izinlerindeki şartlar bu izin için aranmaz.

Süre sonunda iznin uzatılması mümkündür; iyileşme ve düşünme süresi için verilen izin mağdurun güvenliği, sağlığı veya özel durumu nedeniyle en fazla altışar aylık sürelerle uzatılabilir, ama toplam süre üç yılı geçemez (m. 49/1). Önemli bir ayrıntı: kendi girişiminizle failin yeniden bağ kurduğunuz belirlenirse ikamet izni iptal edilir (49/2). Fail sizi arıyorsa ve baskı yapıyorsa bunu kayda geçirin, kendi girişiminizle iletişim kurduğunuz izlenimi doğmasın.

Mağdur destek sürecinden yararlanan insan ticareti mağdurları hakkında sınır dışı etme kararı alınmaz (m. 55/1-ç). Yasa dışı yoldan girmiş olmanız bu hakkı otomatik ortadan kaldırmaz; ancak durumunuz kuvvetli şüpheye dayandırılabilmelidir, bunu anlatmak ifadenin işidir.

Soruşturmada haklarınız

Mağdur ve şikâyetçi olarak delillerin toplanmasını isteyebilir, soruşturmanın gizliliğini bozmamak koşuluyla savcıdan belge örneği isteyebilir, vekiliniz aracılığıyla soruşturma belgelerini inceletebilirsiniz (CMK 234). Vekiliniz yoksa ve suçun alt sınırı beş yıldan fazlaysa, ki TCK 80'de sekiz yıldır, baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteyebilirsiniz. Ayrıntı için mağdurun hakları yazısına bakın.

Takipsizlik kararı çıkarsa itiraz hakkı da mağdurdadır. Mağdur çocuksa ya da suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuşsa soruşturma veya kovuşturmada bir defa dinlenmesi ve ifade sırasında psikoloji, psikiyatri, tıp ya da eğitim alanından bir kişinin bulunması da kanunda öngörülmüş bir koruma (CMK 236/2-3).

Başvurudan sonra ne olur

Başvuru kaydedildikten sonra savcılık ifadenizi alır, gerekirse tanıkları dinletir, kayıtları ve cihazları inceletir. Bu aşamada ne anlattığınız kadar nasıl anlattığınız da önemlidir: tarih, yer, isim ve olayların sırası ne kadar net olursa delillerle eşleştirmek o kadar kolaylaşır. Hatırlamadığınız bir yer varsa "hatırlamıyorum" demek, tahmin yürütmekten iyidir. Savcılık yeterli şüphe bulursa iddianame düzenler ve dosya ağır ceza mahkemesine gider. Kovuşturmaya yer olmadığına dair bir karar çıkarsa, kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilirsiniz (CMK 173/1). Bu süre kısa olduğu için tebligatı alır almaz bir avukata göstermek gerekir.

Davaya katılmak ve tazminat

İddianame kabul edilip dava açıldıktan sonra mağdur, ilk derece mahkemesinde hüküm verilene kadar şikâyetçi olduğunu bildirerek kamu davasına katılabilir (CMK 237/1). Katılan olursanız duruşmadan haberdar olur, delil sunar, sanığa ve tanıklara soru yönelttirebilirsiniz. Mağdur, müşteki ve katılan kavramlarının farkı ayrıca yazıldı.

Ceza davasından bağımsız olarak maddi zararınız için ve kişilik haklarınız zedelendiği için manevi tazminat davası açılabilir (TBK 49, 56). Çalıştırıldıysanız ödenmeyen ücret alacağı da ayrı bir dava veya başvuru konusudur. Bu talepler için ceza dosyasındaki tespitler delil olur.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: yabancı uyruklu bir genç kadın, iş vaadiyle getirilmiş; yolculuk masrafı "borç" olarak yazılmış, pasaportu işyerinde tutuluyor. Bir akşam arkadaşının telefonundan polise ulaşıyor. İfadesinde pasaportun alınması, borcun nasıl hesaplandığı, çıkışın engellenmesi anlatılırsa savcılık insan ticareti şüphesiyle soruşturma açabilir ve kendisine otuz günlük ikamet izni verilmesi gündeme gelir. İşyeri sahibinin savunması ayrı bir meseledir ve sonucu tahmin etmek mümkün değil.

Ücret ve diğer alacaklar

Çalıştırıldıysanız ücretiniz ve diğer işçilik alacaklarınız ceza davasından ayrı bir başvuru konusudur. Çalıştığınız süreyi gösteren tanık, mesaj, işyeri fotoğrafı ya da ödeme kaydı varsa saklayın. Kayıtsız çalıştırılmış olmanız hakkınızı ortadan kaldırmaz; sadece ispat yolunu tanıklar ve yazışmalar üzerinden kurmanızı gerektirir. İş uyuşmazlıklarında dava şartı arabuluculuk gibi usul adımları ayrıca işler, bu yüzden süreleri ceza dosyasından bağımsız takip edin.

Sık yapılan hatalar

Birincisi, korkuyla hiçbir şey yapmamak. Fail "polise gidersen sınır dışı edilirsin" diyebilir; kanun ise mağdur destek sürecindeki kişinin sınır dışı edilmesini engeller. İkincisi, belgeleri ve mesajları silmek ya da telefonu atmak. Üçüncüsü, failin yeniden aramasına karşılık vermek; ikamet izni açısından bu tehlikeli. Dördüncüsü, ifadeyi kısa kesmek: kimin ne dediği, hangi tarihte olduğu, kimin tanık olduğu kadar, çıkış engellenmesine dair somut ayrıntılar önemlidir.

Hangi aşamada aranmalı

Başvurunun ilk saatleri, ifadenin nasıl alındığı ve ikamet izni talebi dosyanın seyrini belirler. Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; bir yakınınız adınıza da arayabilir. Suçun cezası ve kapsamı için insan ticareti suçu cezası yazısına, zorla çalıştırma ayrımı için zorla çalıştırma insan ticareti sayılır mı yazısına, genel bilgi için ceza hukuku sayfasına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 80
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 158, 234, 236, 237
• 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m. 48, 49, 55
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 49, 56

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.