KISACA
- Mağdur ve şikâyetçinin hakları CMK 234'te sayılır; bu haklar kendisine anlatılır ve anlatıldığı tutanağa yazılır.
- Cinsel saldırı mağduru vekili yoksa istemi üzerine baro tarafından kendisine avukat görevlendirilmesini isteyebilir, soruşturmada da kovuşturmada da.
- Mağdur, kovuşturmaya yer olmadığı kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (CMK 173).
- Psikolojisi bozulmuş mağdur tanık olarak bir defa dinlenebilir; ifade özel ortamda uzmanlar aracılığıyla alınabilir (CMK 236).
Cinsel saldırıya uğrayan biri çoğu zaman ilk günlerde yalnız hisseder ve ne yapabileceğini bilmez. Oysa Ceza Muhakemesi Kanunu mağdura ve şikâyetçiye açık haklar tanır. Bunların başında baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteme, delil toplanmasını isteme, davaya katılma ve takipsizlik kararına itiraz gelir. Hakların hepsi CMK 234'te toplanmıştır ve bu haklar mağdura anlatılıp tutanağa yazılmak zorundadır.
Haklarınız size anlatılmış olmalı
CMK 234/3, mağdurlara ve şikâyetçiye hakların anlatılıp açıklanmasını ve bunun tutanağa geçirilmesini ister. İfade tutanağını imzalamadan önce bu bölümün yazılı olup olmadığına bakın. Yazılı değilse, bunu ifadeyi alan kişiye söyleyebilirsiniz. Avukat isteyip istemediğiniz de bu tutanağa girer; istemek tek cümledir, ama kayda geçmesi sonraki adımları kolaylaştırır.
Avukat hakkı
CMK 234/1-a-3 ve b-5 uyarınca vekili bulunmayan mağdur, cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı ve ısrarlı takip suçlarında, kadına karşı kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda baro tarafından kendisine avukat görevlendirilmesini isteyebilir. Cinsel saldırı bu listede açıkça adıyla geçtiği için ayrıca ceza sınırına bakılması gerekmez. Mağdur on sekiz yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malul olur ve vekili de yoksa, istem aranmadan bir vekil görevlendirilir (234/2). Görevlendirmenin nasıl yapıldığı cinsel suç mağduruna baro tarafından vekil atanması yazısında anlatılıyor.
Soruşturma evresindeki haklar
Soruşturma savcılık tarafından yürütülür. Bu aşamada şu haklarınız var: delillerin toplanmasını isteme, soruşturmanın gizlilik ve amacını bozmamak koşuluyla savcıdan belge örneği isteme, vekil aracılığıyla soruşturma belgelerini ve elkonulan eşyayı inceletme ve takipsizlik kararına itiraz etme (CMK 234/1-a).
Delil toplanmasını istemek sıradan bir formalite değil. Kamera kayıtları, mesajlaşmalar, tanık isimleri, hastane kayıtları gibi şeylerin hangileri toplanmalı, bunu mağdur ya da vekili savcıya yazılı olarak bildirebilir. Savcı her talebi yerine getirmek zorunda değildir ama soruşturmayı yürütürken lehe ve aleyhe delilleri toplamakla yükümlüdür (CMK 160).
Mağdurun beden muayenesi de delil toplamanın parçasıdır. Mağdurun vücudundan delil elde etmek için muayene veya örnek alınması savcının istemiyle hâkim ya da mahkeme kararına bağlıdır; mağdur rıza gösteriyorsa bu karar aranmaz (CMK 76/1-2). Kadının muayenesi, istemi hâlinde ve olanaklar elverdiğinde kadın hekim tarafından yapılır (CMK 77).
İfade nasıl alınır
CMK 236 mağdurun korunması için birkaç düzenleme içerir. Suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuş mağdur, aynı soruşturmada ya da kovuşturmada tanık olarak bir defa dinlenebilir (236/2). Dinleme sırasında psikoloji, psikiyatri, tıp veya eğitim alanından bir kişi bulundurulur (236/3). Savcı veya hâkim, ifadenin özel ortamda alınması gerektiğini ya da sanıkla yüz yüze gelmenin sakıncalı olduğunu değerlendirirse ifade özel ortamda ilgili alan görevlileri aracılığıyla alınır (236/4).
İfadede bir de şu detay var: TCK 102'nin ikinci fıkrasındaki suçlardan, yani vücuda organ veya sair cisim sokulmasından mağdur olanların soruşturma evresindeki beyanları, bu amaçla hizmet veren merkezlerde savcının nezaretinde ilgili alan görevlileri aracılığıyla alınır; ancak beyan ve görüntülerin kayda alınması için mağdurun rızası aranır (236/6). Bu kayıtlar dava dosyasında saklanır ve kimseye verilmez (236/7).
Takipsizlik kararına itiraz
Savcı delil bulamazsa kovuşturmaya yer olmadığına karar verebilir. Bu kararın mağdura tebliğinden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edilir (CMK 173/1). Dilekçede kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller gösterilir; yalnız "karar haksız" demek yetmez. Hâkimlik itirazı yerinde bulursa savcı iddianame düzenler (173/4). Tebliğ tarihini kaçırmamak için adresinizi savcılığa doğru bildirmeniz gerekir: CMK 235 mağdurun bildirdiği adrese tebligat yapılmasını öngörür ve adres yanlışsa ya da değişikliği bildirilmemişse adresin araştırılması gerekmez.
Kovuşturma evresindeki haklar
İddianame kabul edilirse dava açılır. Bu aşamada mağdur duruşmadan haberdar edilme, kamu davasına katılma, tutanak ve belgelerden örnek isteme, tanıkların davetini isteme ve baro avukatı isteme haklarına sahiptir (CMK 234/1-b). Davaya katılırsa, katılan olarak karara karşı kanun yoluna başvurabilir. Katılma konusunu cinsel saldırı davasına katılan olarak katılma yazısında ayrıca anlattım. Duruşmanın gizli yapılıp yapılmayacağı mağdurun hakkı olarak değil, mahkemenin takdirinde: CMK 182 genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hâllerde duruşmanın bir kısmının ya da tamamının kapalı yapılmasına izin verir. Bu konuyu cinsel saldırı davasında gizli duruşma yazısı detaylandırıyor.
Şikâyet süresi ve vazgeçme
Cinsel saldırının temel hâli mağdurun şikâyetine bağlıdır (TCK 102/1). Şikâyet hakkı olan kişi fiili ve failin kim olduğunu öğrendiği günden itibaren altı ay içinde şikâyette bulunmazsa soruşturma yapılamaz (TCK 73/1-2). Vücuda organ veya sair cisim sokulması hâlinde ise suç resen soruşturulur; yalnız eşe karşı işlenirse şikâyet aranır (102/2). Şikâyetten sonra vazgeçmenin etkisi için şikâyetten vazgeçme yazısını okuyun.
Mağdurun giderleri
Dava başka bir şehirde görülüyorsa ya da adli tıp işlemleri için yerleşim yeri dışına gitmek gerekiyorsa, mağdurun konaklama, iaşe ve ulaşım giderleri Harcırah Kanunu hükümlerine göre Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır (CMK 234/4). Bu düzenleme, uzak bir şehirde görülen davalar yüzünden mağdurun cebinden masraf çıkmaması için konmuştur. Makbuz ve bilet gibi belgeleri saklayıp dosyaya sunmak, giderlerin karşılanmasını kolaylaştırır.
Süreleri kaçırmamak için
Haklarınızın hangi sırayla ve hangi süre içinde kullanılacağı dosyaya göre değişir. İtiraz süresi iki hafta, şikâyet süresi altı ay olduğu için, bu süreleri kaçırmamak adına erken aramak zaman kazandırır. Cinsel saldırı sonrası atılacak ilk adımlar için cinsel saldırıya uğrayan kişi ilk olarak ne yapmalı yazısına, genel mağdur hakları için mağdurun hakları yazısına bakabilirsiniz. Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; ayrıntı için ceza hukuku sayfasına da göz atabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Cinsel saldırı mağduru avukatsız kalırsa ne olur?
Vekili yoksa cinsel saldırı mağduru, istemi üzerine baro tarafından kendisine avukat görevlendirilmesini isteyebilir. Bu hak hem soruşturma hem kovuşturma evresinde vardır (CMK 234/1-a-3 ve 234/1-b-5). Mağdur on sekiz yaşından küçükse istem aranmadan vekil görevlendirilir.
Mağdur soruşturma dosyasını görebilir mi?
Soruşturmanın gizlilik ve amacını bozmamak koşuluyla savcıdan belge örneği isteyebilir, vekili aracılığıyla soruşturma belgelerini ve elkonulan eşyayı inceletebilir (CMK 234/1-a-2 ve 4). Savcı gizlilik gerekçesiyle sınırlama getirebilir.
Savcı takipsizlik kararı verirse mağdur ne yapabilir?
Kovuşturmaya yer olmadığı kararı kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde, kararı veren savcının yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir. Dilekçede davanın açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller gösterilir (CMK 173).
Mağdur her aşamada tekrar tekrar ifade vermek zorunda mı?
Suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuş mağdur, soruşturma veya kovuşturmada tanık olarak bir defa dinlenebilir. Maddi gerçeğin ortaya çıkarılması açısından zorunluluk bulunan hâller saklıdır. Dinleme sırasında psikoloji, psikiyatri, tıp veya eğitim alanından bir kişi bulundurulur (CMK 236).
Mağdurun yol ve konaklama masrafı karşılanır mı?
Soruşturma veya kovuşturma evresinde dava nakli ya da adli tıp işlemleri nedeniyle yerleşim yeri dışına gitmek zorunda kalan mağdurun konaklama, iaşe ve ulaşım giderleri Harcırah Kanunu'na göre Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır (CMK 234/4).
Dayanak mevzuat
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 76, 77, 160, 173, 182, 234, 235, 236
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 73, 102
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.