KISACA
- Anlaşmalı boşanma için evliliğin en az bir yıl sürmüş olması gerekir (TMK m. 166/3).
- Eşler birlikte başvurabilir ya da bir eş diğerinin davasını kabul edebilir.
- Hâkim tarafları bizzat dinler; iradelerin serbestçe açıklandığına ve protokolün uygun olduğuna kanaat getirmelidir.
- Protokolde yapılan değişiklikler taraflarca kabul edilmezse anlaşmalı boşanma gerçekleşmez.
Anlaşmalı boşanma, eşlerin hem boşanma konusunda hem de boşanmanın sonuçlarında uzlaştığı durumda açılan davadır. Kanundaki şartlar kısadır ama her biri ayrı ayrı sınanır: evlilik en az bir yıl sürmüş olmalı, taraflar birlikte başvurmalı ya da biri diğerinin davasını kabul etmeli, hâkim tarafları bizzat dinlemeli ve protokolü uygun bulmalıdır. Aşağıda bunları sırayla okuyabilirsiniz.
Evlilik en az bir yıl sürmüş olmalı
TMK m. 166/3'ün ilk cümlesi şöyle başlar: evlilik en az bir yıl sürmüş ise. Bu süre nikâh tarihinden dava tarihine kadar hesaplanır. Evlilik bir yılı doldurmamışsa eşler ne kadar anlaşırsa anlaşsın bu madde işlemez. O durumda bile boşanma mümkündür, ama başka bir sebebe dayanmak gerekir. Bu konuyu Evlilik 1 yıl dolmadan boşanmak mümkün mü? yazısında ayrıca ele aldık.
Birlikte başvuru ya da davanın kabulü
Kanun iki yol tanır. Birincisinde eşler dilekçeyi birlikte imzalar ve mahkemeye birlikte başvurur. İkincisinde eşlerden biri dava açar, diğeri dava dilekçesini tebliğ aldıktan sonra davayı kabul eder. İki durumda da sonuç aynıdır: evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır ve hâkimin ayrıca sarsılmayı araştırmasına gerek kalmaz.
Burada küçük ama önemli bir ayrıntı var. Kabul beyanı, davalının duruşmada ya da yazılı olarak açıkça dava konusunu kabul etmesi demektir. Sadece "karşı çıkmıyorum" demek yeterli olmayabilir. Hâkim, kabulün boşanmanın sonuçlarını da kapsayıp kapsamadığını sorar.
Hâkim tarafları bizzat dinler
TMK m. 166/3 hâkimin tarafları bizzat dinlemesini şart koşar. Vekil aracılığıyla dinleme olmaz. Hâkimin amacı iradenin serbestçe açıklandığını görmektir: baskı, tehdit ya da ekonomik zorlama altında verilmiş bir rıza anlaşmalı boşanmaya temel olamaz. Duruşmada hâkim genellikle şunları sorar: boşanmak istiyor musunuz, protokolü okudunuz mu, kimse sizi zorladı mı, çocuğun velayeti ve nafaka konusunda ne kararlaştırdınız.
Duruşma salonunda taraflardan birinin gelmemesi durumunda dosya karara bağlanamaz. Mazeret varsa duruşma ertelenir, yoksa dosya çekişmeli boşanmaya dönebilir.
Protokol ve hâkimin uygun bulması
Boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hakkında taraflarca kabul edilen düzenleme yani protokol, kanunda aranan üçüncü unsurdur. Kanun mali sonuçlar ile çocukların durumunun düzenlenmesini ister; uygulamada protokolde şu başlıkların açıkça yer alması beklenir:
- Müşterek çocuğun velayeti ve diğer eşle kişisel ilişki düzeni
- İştirak nafakası ve varsa yoksulluk nafakası
- Maddi ve manevi tazminat talebi olup olmadığı
- Mal rejiminin tasfiyesi ve ortak eşyanın paylaşımı
- Aile konutunun kime kalacağı
Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak protokolde gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Taraflar bu değişiklikleri kabul ederse boşanmaya hükmedilir. Kabul etmezlerse anlaşmalı boşanmanın şartı gerçekleşmemiş olur. TMK m. 184/5 de aynı yönde bir kural içerir: boşanmanın fer'i sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerli olmaz.
Varsayımsal bir örnek düşünelim
Beş yıllık evli bir çiftin yedi yaşında bir çocuğu var. Protokolde velayetin anneye verildiği, babanın her hafta sonu çocuğu yanına alacağı ve her ay iştirak nafakası ödeyeceği yazıyor. Duruşmada hâkim babanın hafta sonu düzenini tatil günleri açısından belirsiz bulup çocuğun bayram ve yaz tatili düzenini de protokole eklemelerini istiyor. İki taraf da bunu kabul ediyor, protokol yeniden düzenleniyor ve boşanmaya hükmediliyor. Belirsiz bir protokol çoğu zaman bir ek duruşmaya yol açar.
Sık yapılan hatalar
En sık görülen hata, protokolü yalnızca "tüm konularda anlaştık" diye kısa tutmaktır. Hâkim bu tür genel ifadeleri uygun bulmayabilir. İkinci hata, nafaka ya da tazminat haklarından feragatin açıkça yazılmamasıdır; sonradan "ben hak sahibiyim" diye dava açılabilir ya da protokol yorum tartışmasına yol açar. Üçüncü hata, iradenin serbestliği konusunda baskı iddiasıdır; duruşmada hâkim baskı olduğunu hissederse protokolü onaylamaz. Mal paylaşımı eklenecekse Boşanmada mal paylaşımı nasıl yapılır? yazısını okumak işinizi kolaylaştırır. Nafaka düzeni için Yoksulluk nafakası şartları ve miktarı ile İştirak nafakası nasıl hesaplanır? başlıkları da yararlıdır. Boşanma sonrası kararın kesinleşmesi için Boşanma kararı ne zaman kesinleşir? yazısına bakın.
Duruşma günü ne olur?
Duruşma çoğunlukla kısadır ama hazırlıksız girilmez. Taraflar kimliklerini ve varsa vekâletnamelerini hazır bulundurur. Hâkim önce evliliğin tarihini ve süresini doğrular, ardından her iki tarafa ayrı ayrı iradelerini sorar. Sonra protokolü satır satır gözden geçirir. Çocuk varsa velayet düzenini, kişisel ilişki günlerini ve iştirak nafakası miktarını özellikle sorgular. Hâkim, çocuğun yararına aykırı gördüğü bir hükmü değiştirmek isteyebilir; bu noktada tarafların o anda karar verebilmesi duruşmanın tek celsede bitmesi için önemlidir. Karar açıklandıktan sonra taraflar kanun yolundan vazgeçtiklerini beyan ederse karar kesinleşme yoluna girer. Vazgeçmeyi kesin biçimde istemeden önce protokolün her maddesinden emin olmak gerekir, çünkü sonradan düzeltmek zordur.
Çocuk varsa nelere bakılır?
Müşterek çocuk bulunan dosyalarda hâkimin gözü protokolün çocukla ilgili bölümündedir. Velayetin kimde olacağı, diğer ebeveynin çocukla hangi günlerde ve nerede görüşeceği, tatil ve bayram düzeni, okul masraflarının kim tarafından karşılanacağı açık yazılmalıdır. Çocuğun yararına aykırı bir hüküm, tarafların rızası olsa bile onaylanmayabilir. Velayet konusunu ayrıca ele aldığımız Velayet davası nasıl açılır, çocuk kime verilir? yazısı bu bölümü hazırlarken işinize yarar.
Anlaşma yoksa ne olur?
Eşlerden biri baştan itiraz ederse ya da protokolde uzlaşma sağlanamazsa dava çekişmeli olarak devam eder. Bu durumda dava TMK m. 166/1'deki genel sebebe, yani evlilik birliğinin temelinden sarsılmasına dayanır ve ispat gerekir. Hangi tür dava açılacağı, hangi belgelerin hazırlanacağı ve protokolün nasıl yazılacağı dosyanın ayrıntılarına bağlıdır. Aile hukuku alanındaki dosyalarda protokolü hâkimin bakacağı noktalar üzerinden önceden gözden geçirmek, duruşmada ek süre istenmesini engeller. Durumunuzu anlatmak ve protokol taslağınızı birlikte gözden geçirmek için iletişim sayfasındaki numaradan telefonla arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Anlaşmalı boşanma için evlilik kaç yıl sürmüş olmalı?
En az bir yıl. TMK m. 166/3 bu süreyi aramaktadır. Bir yıl dolmadan anlaşmalı boşanma yolu kapalıdır; bu durumda genel sebeplerle dava açmak gerekir.
Eşlerden biri duruşmaya gelmezse ne olur?
Hâkim tarafları bizzat dinlemek zorundadır. Gelmeyen tarafın iradesi duruşmada öğrenilemeyeceği için anlaşmalı boşanma kararı verilemez ve duruşma ertelenir.
Protokolü hâkim değiştirebilir mi?
Evet. Hâkim, tarafların ve çocukların yararını gözeterek gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Değişiklikler taraflarca da kabul edilirse boşanmaya hükmolunur.
Anlaşmalı boşanma davasında ikrar hâkimi bağlar mı?
Anlaşmalı boşanmada tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı kuralı uygulanmaz. Ancak hâkim yine de iradeyi serbestçe açıklanmış ve protokolü uygun bulmalıdır.
Dayanak mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 166, 184
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.