KISACA
- TCK 118/1: sendikaya üye olmaya veya olmamaya, faaliyetlere katılmaya veya katılmamaya, sendikadan ya da yöneticilikten ayrılmaya cebir ya da tehditle zorlayan kişiye altı aydan iki yıla kadar hapis verilir.
- TCK 118/2: cebir, tehdit ya da hukuka aykırı başka bir davranışla sendikanın faaliyetlerini engelleyene bir yıldan üç yıla kadar hapis verilir.
- Madde hem üye olmaya hem de üye olmamaya zorlamayı kapsar; koruma iki yönlüdür.
- Sendika üyeliği nedeniyle işten çıkarılma ceza davasından ayrı olarak iş hukuku yollarıyla da incelenir.
Bir işçiye "sendikadan istifa et yoksa burada çalışamazsın" demek ile bunu tehditle dayatmak aynı şey değil. Ceza hukuku ikincisini ele alır. TCK 118 sendikal hakların kullanılmasını iki ayrı fıkrayla korur: kişiyi sendikayla ilgili bir davranışa zorlamak ve sendikanın faaliyetini engellemek.
Birinci fıkra: kişiyi zorlama
Bir kimseye karşı sendikaya üye olmaya veya olmamaya, sendikanın faaliyetlerine katılmaya veya katılmamaya, sendikadan ya da sendika yönetimindeki görevinden ayrılmaya zorlamak amacıyla cebir veya tehdit kullanan kişi altı aydan iki yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır (TCK m. 118/1). Fiili işleyen işveren, işveren vekili, işyeri yöneticisi, başka bir çalışan ya da bir sendika mensubu olabilir. Madde failin kim olduğunu sınırlamaz.
Burada "amaç" unsuru önemli. Cebir veya tehdit, kişiyi sendikal bir davranıştan caydırmak ya da o davranışa zorlamak için kullanılmış olmalı. Aynı gün işyerinde kişisel bir kavgada söylenen ağır sözler bu hükme girmez.
İkinci fıkra: sendikanın faaliyetini engelleme
Cebir veya tehdit kullanılarak ya da hukuka aykırı başka bir davranışla bir sendikanın faaliyetlerinin engellenmesi hâlinde bir yıldan üç yıla kadar hapis verilir (TCK m. 118/2). Birinci fıkradan farkı, mağdurun tek bir kişi değil sendikanın faaliyeti olması ve "hukuka aykırı başka bir davranış"ın da yeterli sayılmasıdır. Sendika temsilcisinin işyerine alınmaması, toplantı yapmasının fiilen önlenmesi, üye kayıt çalışmasının engellenmesi gibi olaylar tartışmaya açıktır. Elbette her sınırlama suç sayılmaz: işyeri düzeni, iş sağlığı ve güvenliği gibi gerekçelerle getirilen makul düzenlemeler hukuka uygun olabilir.
Şikâyet, uzlaştırma ve ceza artırımı
Madde metninde şikâyet şartı yoktur; soruşturma resen yürütülür. CMK m. 253'teki uzlaştırma kapsamı sayılırken 118 yer almaz, dolayısıyla bu suçta uzlaştırma yoluna gidilmez. Kamu davası zamanaşımı bakımından en yüksek ceza üç yıl olduğundan süre sekiz yıldır (TCK m. 66/1-e). Görev asliye ceza mahkemesindedir (5235 sayılı Kanun m. 14 uyarınca ağırlaştırıcı nedenler görevi etkilemez).
Kanun 119. maddede bazı suçlar için artırım öngörür, ancak 118 bu sayılan suçlar arasında değildir. Silahla ya da birden fazla kişiyle işlense bile ayrıca tehdit, yaralama gibi suçların oluşup oluşmadığı gözden geçirilir.
İş hukuku yolu ayrı yürür
Ceza davası ile iş mahkemesi davası birbirinden bağımsızdır. Sendikal nedenle işten çıkarılan işçinin fesihten doğan alacakları ayrı bir davanın konusudur; bu yönü sendikal nedenle işten çıkarma ve sendikal tazminat yazısında anlattık. İşçi ayrıca fesih işleminin geçersizliğini ileri sürebilir. Ceza tarafında ise tehdit mesajı, ses kaydı, tanık ifadesi gibi deliller önemlidir.
Varsayımsal örnek
Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir fabrikada yeni sendikaya geçen işçilere vardiya amiri tek tek yaklaşıp "yarın istifa dilekçeni getirmezsen kapıdan içeri almam" diyor ve bir işçinin kartını gerçekten pasif hâle getiriyor. Tehdit unsuru, amacın sendikadan ayrılmaya zorlamak olması ve olayın tanıklarla gösterilebilmesi dosyanın ağırlığını belirler. Söz yalnızca bir kişiyle yalnız kalındığında söylenmişse ve kanıt yoksa ispat zorlaşır. Bu yüzden sonuç hakkında tahmin yapılamaz.
Sık yapılan hatalar
İşçiler çoğu zaman yalnız iş mahkemesine gider ve baskıyı dosyaya hiç koymaz. Oysa tehdit içeren mesaj varsa suç duyurusuyla beraber başvurmak mümkündür. Bir başka hata, ses kaydını rastgele paylaşmak ya da yayımlamaktır; delilin nasıl elde edildiği ayrıca tartışılabilir, kaydı savcılığa ve mahkemeye sunmak yeterlidir. İşveren tarafındaki yanlış ise "biz sadece tavsiye ettik" savunmasıyla yazılı talimatları, WhatsApp gruplarını ve toplantı notlarını göz ardı etmektir; bunlar tavsiyeyi mi, zorlamayı mı gösterdiğini belirler.
Benzer eylemler başka suçlarla da kesişir. Tehdit için tehdit suçunun cezası ve artış hâlleri, çalışma özgürlüğü için iş ve çalışma hürriyetinin ihlali, grev tartışmaları için grev sırasında çalışmak isteyenleri engellemek yazılarına bakabilirsiniz. Delil güvenliği konusunda tehdit davasında ses kaydı ve tanık yazısı işe yarar.
Cebir ve tehdit nasıl anlaşılır?
Cebir, fiziksel güç kullanmak ya da kişiyi bir yere kapatmak gibi doğrudan zorlayıcı davranıştır. Tehdit ise kişinin kendisine ya da yakınına zarar verileceğinin söylenmesidir. Sendikal baskı bağlamında tehdit; işten çıkarılma, vardiyanın bilerek kötüleştirilmesi ya da fiziksel zarar uyarısı biçiminde karşınıza çıkabilir. İşten çıkarma tehdidinin ceza hukukunda tehdit sayılıp sayılmayacağı somut ifadenin ne olduğuna ve kişinin seçimini gerçekten kısıtlayıp kısıtlamadığına bağlıdır. Hakkını kullanan işçiye yönelik "seni bir daha çalıştırmam" gibi ifadeler, özellikle baskı sistematik olduğunda, dosyada ağırlık taşır.
Kamu çalışanları için sendikal haklar farklı kanunlara dayanır, ama TCK 118 fail ve mağdur sıfatı aramadığı için orada da değerlendirme yapılabilir.
Suç duyurusu nasıl yapılır?
Cumhuriyet başsavcılığına yazılı dilekçeyle ya da kolluğa sözlü başvuruyla suç duyurusunda bulunulur. Dilekçede olayın tarihini, yerini, baskıyı yapan kişiyi, söylenen sözleri ve elinizdeki delilleri yazın. Sendikanın hukuk bürosu varsa dilekçenin hazırlanmasında destek alabilirsiniz. Soruşturma resen yürüdüğü için başvurunun belirli bir süreye bağlı olmaması bir avantajdır, ama deliller zamanla kaybolduğundan geç kalmamak gerekir. Zamanaşımı süresi ise ayrıca işler.
Savcılık ifadeniz alındıktan sonra tanıkları dinletir, işyeri kayıtlarını ister ve iddianame açılıp açılmayacağına karar verir. Kovuşturmaya yer olmadığı kararına karşı suçtan zarar gören, kararın kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (CMK m. 173).
Baskı altındaysanız ya da ifadeye çağrıldıysanız
Sendikal bir baskıya uğradıysanız mesajları ve tanık adlarını hemen toplayın; iş yerinde yaşananlar zaman geçtikçe silinir. İfadeye çağrıldıysanız sorulan sorunun hangi fıkra kapsamında olduğunu öğrenmek savunmayı şekillendirir. Durumunuzu anlatmak için bizi arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; iletişim sayfasında bilgiler var. Konuya genel bakış için ceza hukuku sayfası da yardımcı olur.
Sık sorulan sorular
İşverenin sendikadan çıkmamı istemesi suç mu?
Tek başına istemek suç oluşturmaz. Suçun oluşması için sizi sendikadan ayrılmaya zorlamak amacıyla cebir ya da tehdit kullanılması gerekir. İşten çıkarma tehdidi bu bağlamda tartışılır; somut sözün ve baskının biçimine bakılır.
Sendika üyeliği yüzünden işten çıkarılırsam ceza davası açabilir miyim?
İşten çıkarma tek başına TCK 118'in aradığı cebir ya da tehdit unsurunu taşımayabilir. Ancak çıkarmadan önce ya da sonra tehdit, baskı varsa suç duyurusunda bulunulabilir. Fesih işleminin sonuçları ise iş mahkemesinde ayrıca incelenir.
Sendikaya üye olmamaya zorlamak da mı suç?
Evet. Madde, üye olmaya zorlamayı olduğu kadar üye olmamaya zorlamayı da kapsar. Baskı kimden gelirse gelsin, işveren ya da başka bir sendika üyesi, cebir veya tehdit varsa fiil madde kapsamına girer.
Bu suç şikâyete bağlı mı, uzlaştırma var mı?
Madde metninde şikâyet şartı yoktur, soruşturma savcılığın haberdar olmasıyla resen yürür. Uzlaştırma kapsamında sayılan suçlar arasında 118 bulunmaz.
Dayanak mevzuat
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 66, 118
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 173, 253
- 5235 sayılı Adli Yargı İlk Derece Mahkemeleri Kanunu m. 14
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.