Gözaltına alınan işçinin iş sözleşmesi ve tazminat hakları

Sabah vardiyasına gelmeyen çalışanın telefonu kapalı. Öğleden sonra bir yakını işyerine uğrayıp "polis aldı" diyor. İşveren ilk işte şunu soruyor: biz şimdi ne yapacağız? Çalışan ise gözaltında bir köşede, aklında iki şey var: yarın çıkabilecek miyim ve işim duracak mı? Kanun iki soruyu da cevaplıyor, ama cevaplar işçinin sanabileceğinden de, işverenin sanabileceğinden de farklı.

Gözaltı ne kadar sürer

Gözaltı, Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 91. maddesinde düzenleniyor. Yakalanan kişi Cumhuriyet savcısı tarafından bırakılmazsa soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınabilir. Süre, yakalama yerine en yakın hâkime ya da mahkemeye gönderilmesi için gereken zorunlu süre (en çok on iki saat) hariç, yakalamadan itibaren yirmi dört saati geçemez. Toplu olarak işlenen suçlarda delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle savcı, her defasında bir günü geçmemek üzere, gözaltı süresini en çok üç gün uzatabilir.

Yani sıradan bir olayda gözaltı yirmi dört saatle, toplu suçlarda uzatmayla birlikte dört günle sınırlı (yakalama yerine götürme için gereken süre hariç). Terörle Mücadele Kanunu gibi özel kanunlarda ayrı süreler öngörülmüştür. Süreç sonunda şüpheli serbest bırakılabilir, adli kontrol altına alınabilir ya da tutuklama talebiyle sulh ceza hâkimliğine sevk edilebilir. Gözaltının hukuka uygun olup olmadığı ve itiraz yolları için gözaltına itiraz yazısına, gözaltı sürecinin işleyişi için gözaltına alınınca neler olur yazısına bakabilirsiniz.

İş sözleşmesi askıya mı alınır, biter mi

Gözaltı iş sözleşmesini kendiliğinden sona erdirmez. İşçi çalışmadığı için iş görme borcu fiilen yerine getirilemiyor; karşılığında işveren de ücret ödemiyor. Sözleşme bu dönemde askıda kalıyor. Askıda kalma, işverenin hiçbir şey yapamayacağı anlamına gelmiyor; ama yapabilecekleri kanunla sınırlı.

Madde 25/IV: derhal fesih için eşik

İş Kanunu'nun 25. maddesinin dördüncü bendi, işçinin gözaltına alınması veya tutuklanması hâlinde devamsızlığın 17. maddedeki bildirim süresini aşmasını derhal fesih sebebi sayıyor. Kanun burada açık bir eşik koyuyor: devamsızlık bildirim süresini aşmalı. 17. maddedeki süreler işçinin kıdemine göre değişiyor: altı aydan az çalışmışsa iki hafta, altı ay ile bir buçuk yıl arasında dört hafta, bir buçuk yıl ile üç yıl arasında altı hafta, üç yıldan fazlaysa sekiz hafta.

Bunun anlamı şu: dört yıllık bir çalışanın devamsızlığı (gözaltı ve varsa tutukluluk günleri birlikte), işveren fesih yapabilsin diye, sekiz haftayı aşmalı. Gözaltı bir gün, üç gün ya da on gün sürmüşse bu eşiğe yaklaşılmıyor bile. Zaten gözaltı bundan uzun sürmüyor; sekiz haftayı aşacak olan, tutukluluk. Tutuklama ayrı yazıda: tutuklanan işçi işten çıkarılabilir mi.

İşveren yine de gözaltına alınan işçiyi çıkarmak isterse başka bir dayanak aramak zorunda. Ardı ardına iki iş günü devamsızlık gibi bent (m. 25/II-g) bu durumda uygulanmaz; çünkü kanun gözaltı ve tutuklama için özel bir hüküm koymuş ve işçinin iradesi dışındaki bu hâli ayrıca düzenlemiş. Uygulamada gözaltı nedeniyle işe gelinememesinin, işçinin bilinçli devamsızlığı gibi değerlendirilmediği kabul ediliyor.

Gözaltı bir suç iddiasını gösteriyor, işveren buna dayanabilir mi

İşverenler bazen "bu kişi hakkında suç iddiası var, güvenemeyiz" diyerek sözleşmeyi bildirim süreli feshediyor. Gözaltı bir suç şüphesi demek, mahkûmiyet demek değil. İddia işyeriyle ilgili değilse (örneğin işçinin özel hayatında geçen bir olay) ve işyerindeki iş ilişkisini somut olarak etkilemiyorsa, geçerli sebep olup olmadığı tartışmalı. İddia işyeriyle ilgiliyse durum başka: hırsızlık, güveni kötüye kullanma, çalışma arkadaşına saldırı gibi iddialar için işyerinde hırsızlık iddiası ve ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık yazılarına bakın. Bu durumda gözaltı değil, iddia edilen davranış fesih sebebini oluşturuyor.

İşçi neler yapmalı

Gözaltı süresi içinde işçinin kendi imkânı yok; bu yüzden yakınları devreye giriyor. Yapılması gerekenler basit: işverene en kısa sürede durumu bildirmek (gözaltı nedenini ayrıntılı yazmak gerekmez), işe dönülecekse tarihi söylemek, gözaltına alma tutanağı ya da serbest bırakılma belgesinin kopyasını saklamak. Bu belgeler, ileride işverenin "devamsızlık" iddiası karşısında işçinin elinde en güçlü delil olur.

Serbest bırakıldığınızda ilk iş gününde işe dönün ve işverene yazılı bildirim yapın. Adli kontrol kararı çıktıysa uygulaması işi etkileyebilir: yurt dışına çıkış yasağı çoğu iş için sorun değilken, belirli saatlerde karakola imzaya gitmek, evden çıkmama ya da belirli yerlere gitmeme gibi yükümlülükler vardiya düzenini bozabilir (CMK m. 109). Bu durumda işverenle konuşup çalışma düzenini ayarlamak gerekebilir.

İşveren neler yapmalı

İşçisinin gözaltında olduğunu öğrenen işverenin ilk işi acele etmemek. Gözaltı süresi sınırlı ve çoğu zaman işçi birkaç gün içinde dönüyor. İşveren yazılı olarak işçiye ya da yakınına ulaşmaya çalışabilir; yapılan girişimler ve cevaplar not edilmeli. İşçinin yerine geçici biri çalıştırılabilir, ama sözleşme feshedilmeden önce hukuki dayanağın netleşmesi gerekir. Bildirim süresini aşmayan devamsızlığa dayanan fesih, işe iade davasında işveren aleyhine sonuçlanabilir.

Varsayımsal örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Dört yıldır bir fabrikada çalışan Murat, işyeri dışındaki bir olay nedeniyle perşembe sabahı gözaltına alınıyor. Cuma akşamı savcılık işlemleri bitiyor, Murat serbest bırakılıyor ve adli kontrol olarak haftada bir imzaya gitmesine karar veriliyor. Cumartesi günü işveren Murat'ı arayıp "bir daha gelme, devamsızlık yaptın" diyor. Burada bakılacak noktalar şunlar: gözaltının süresi (iki gün) dört yıllık işçi için geçerli sekiz haftalık eşiğin çok altında, Murat'ın işverene haber verip vermediği, fesih bildiriminin yazılı olup olmadığı ve sebebinin ne yazıldığı. Mahkemenin sonucu kesin tahmin edilemez; ancak bu tabloda 25/IV bendinin şartlarının oluşmadığı açık.

Yakalama ile gözaltı aynı şey değil

Günlük dilde ikisi birbirine karışıyor. Yakalama (CMK m. 90), kişinin suçüstü hâlinde ya da gecikmesinde sakınca bulunan durumlarda geçici olarak tutulmasıdır; kolluk görevlileri tutuklama kararı veya yakalama emri düzenlenmesini gerektiren hâllerde, savcıya hemen ulaşamıyorsa yakalama yetkisine sahiptir. Gözaltı ise yakalanan kişinin savcı tarafından bırakılmaması üzerine, soruşturmanın tamamlanması için alınan karardır (m. 91). İş hukuku açısından fark şu: devamsızlığınızın başladığı an yakalandığınız an. Ama işveren için asıl önemli olan, bu devamsızlığın ne kadar sürdüğü.

Yakalanıp aynı gün serbest bırakılan, hiç gözaltı kararı verilmeyen kişi de mazeret belgesi alabilir; polis ya da savcılıktan alınacak yazı, hangi saatler arasında kolluk nezaretinde bulunulduğunu gösterir. Bu yazıyı işe dönüşte işverene vermek, yaşanan devamsızlığın gerçek nedenini belgelemenin en basit yoludur.

Mazeret belgesi nasıl alınır

Serbest kaldığınızda size verilen tutanaklardan biri, gözaltı veya yakalama tutanağıdır. Üzerinde tarih, saat ve imzalar yazar. Kayıp ya da eksikse müdafiiniz savcılıktan örnek isteyebilir. Soruşturma dosyasında kısıtlama kararı varsa bile yakalanan kişinin ifadesini içeren tutanak kısıtlamanın dışında kalır (CMK m. 153/3); gözaltı tarih ve saatlerini gösteren belgeyi ise müdafiiniz savcılıktan isteyebilir. Belgeyi sadece işverene verin; sosyal medyada paylaşmak ya da iş arkadaşlarına dağıtmak mahremiyetinizi zedeler.

Fesih yapılırsa ne yapılır

Yazılı fesih bildirimini alan işçi, işe iade şartlarını taşıyorsa bildirimin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmalı (m. 20). Şartlar yoksa kıdem ve ihbar tazminatı gibi alacaklar için yine arabuluculuk dava şartı (7036 sayılı Kanun m. 3). Hesap detayları için kıdem ve ihbar tazminatı yazısını, fesih sonrası ilk adımlar için işten çıkarıldıktan sonra ilk hafta yazısını okuyabilirsiniz.

Bir de ceza yönü var: gözaltı sonunda soruşturma devam ediyorsa ifade ve savunma aşamasında avukat desteği önemli. Fesih de ceza dosyası da aynı döneme denk geliyorsa iki dosyayı birlikte yürütmek, çelişkili beyanları önler.

Sık yapılan hatalar

İşçinin yakınları işverene haber vermeyi unutuyor ya da gözaltı nedenini ayrıntısıyla yazıp gereksiz yere işçiye zarar veriyor. Serbest kaldıktan sonra "işe gitsem çıkarırlar" diye gitmeyen işçi, kendi devamsızlığını yaratıyor. İşveren tarafında en sık yapılan hata, gözaltı gününden itibaren devamsızlık tutanağı tutup ardı ardına iki gün kuralıyla fesih yapmak.

Dosyanızı anlatmak için bizi arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz. Gözaltı ve fesih süreleri hızlı işlediği için erken görüşme, belgelerin toplanmasını ve doğru başvuruyu kolaylaştırır. İletişim sayfasında bilgilerimiz var; genel çerçeve için iş hukuku sayfasına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 4857 sayılı İş Kanunu m. 17, 18, 20, 25, 26
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 90, 91, 109, 153
• 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.