KISACA
- Mağdur, yemin hariç tanıklık kurallarına göre dinlenir (CMK m. 236/1).
- Suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuş mağdur, kural olarak soruşturma veya kovuşturmada bir defa dinlenir; maddi gerçek için zorunluluk varsa istisna yapılır (CMK m. 236/2).
- Sanıkla yüz yüze gelmesinde sakınca görülen mağdurun beyanı özel ortamda, uzmanlar aracılığıyla alınır (CMK m. 236/4).
- Soruşturma evresinde tanıklar kural olarak şüpheliyle yüzleştirilemez; gecikmesinde sakınca olan ya da kimliğin belirlenmesine ilişkin hâller saklıdır (CMK m. 52/2).
Cinsel suç mağdurları için ifade vermek, olayın kendisi kadar zorlayıcı olabilir. Karşınızda sanık oturuyorsa, birkaç kez aynı soruları yanıtlamanız gerekiyorsa ve ifadenizi kimin dinleyeceğini bilmiyorsanız bu endişe haklı. Kanun bu yükü azaltmak için ayrı bir düzen kurmuş: CMK 236, mağdurun nasıl dinleneceğini ayrıntılı biçimde yazıyor.
Mağdur tanık gibi dinlenir, yalnız yemin etmez
CMK 236/1 mağdur dinlenirken tanıklık hükümlerinin uygulanacağını, ama yeminin hariç tutulduğunu söyler. Bunun anlamı basit: mağdur kendisine yöneltilen soruları doğru yanıtlama yükümlülüğüyle konuşur, fakat yeminli ifade vermez. Davanın tarafı olduğu için yemin ettirilmemesi mantıklı.
İlk dinleme genellikle savcılıkta yapılır. Mağdur dilekçeyle veya kolluğa başvurarak şikâyetini bildirdiğinde (CMK m. 158) savcı, olayın izlenimini veren hâli öğrenir öğrenmez işin gerçeğini araştırmaya başlar. Mağdurun anlatımı bu araştırmanın en önemli parçası.
Bir kez dinlenme ilkesi
Suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuş çocuk veya mağdur, bu suça ilişkin soruşturma ya da kovuşturmada tanık olarak bir defa dinlenebilir (CMK m. 236/2). Fıkranın devamı önemli: maddi gerçeğin ortaya çıkarılması açısından zorunluluk arz eden hâller saklı. Yani kural tekrarı önlemek, ama dosya gerektiriyorsa mahkeme ek bir dinleme yapabilir.
Burada ilk gözlem şu: "bir defa" kuralı kendiliğinden her mağdur için geçerli olmaz. Kanun "psikolojisi bozulmuş" çocuk veya mağdurdan söz ediyor. Bu hâlin dosyada görünür olması için psikolojik durumu gösteren bir belge, vekilin talebi ya da dinleme sırasındaki gözlem işe yarar.
Sanıkla yüz yüze gelmeme: özel ortam
CMK 236/4, Cumhuriyet savcısı veya hâkimin, ifadenin özel ortamda alınması gerektiğini ya da şüpheli veya sanıkla yüz yüze gelmesinde sakınca bulunduğunu değerlendirdiği çocuk veya mağdurlar için beyanın özel ortamda, uzmanlar aracılığıyla alınmasını emreder. Ayrıca mağdur çocuğun ya da psikolojisi bozulmuş mağdurun dinlenmesi sırasında psikoloji, psikiyatri, tıp veya eğitim alanında yetişmiş bir kişi yanında bulundurulur (CMK m. 236/3). Mağdurun sanıkla aynı salonda olmak zorunda kalmaması için kullanılan yol bu.
Pratikte mağdur ya da vekili, sanıkla karşılaşma endişesini ifadeden önce yazılı dile getirir. Savcı veya hâkim, sakınca olup olmadığına karar verir. Talep gerekçelendirilirse (örneğin tehdit mesajları, korku yaşandığını gösteren raporlar) kabul olasılığı artar, ama sonuç dosyaya göre değişir.
Çocuk mağdurlar ve yetişkin mağdurlar için ayrı merkez usulü
TCK 103/2'de yer alan suçlardan, yani organ veya cisim sokulmasıyla gerçekleşen çocuk istismarından mağdur olan çocukların soruşturma evresindeki beyanları, bu hizmeti veren merkezlerde Cumhuriyet savcısının nezaretinde, uzmanlar aracılığıyla alınır. Mağdur çocuğun beyanı ve görüntüleri kayda alınır (CMK m. 236/5). Kovuşturmada çocuğun yeniden dinlenmesi ancak maddi gerçek için zorunluluk varsa ve yine bu merkezlerde yapılır. Mağdur çocuk, yargı çevresi ve mülki sınırlara bakılmaksızın en yakın merkeze götürülür.
Aynı usul TCK 102/2'deki suçlardan, yani organ veya cisim sokulmasıyla cinsel saldırıdan mağdur olan yetişkinler için de uygulanır; yalnız beyan ve görüntülerin kaydedilmesinde mağdurun rızası aranır (CMK m. 236/6). Merkezler devlet üniversiteleri tarafından da kurulabilir (CMK m. 236/9). Bu merkezlerin işleyişini çocuk izlem merkezi yazısında daha ayrıntılı bulabilirsiniz.
Alınan beyan ve görüntü kayıtları dosyada saklanır, kimseye verilmez ve gizliliği için gerekli tedbirler alınır. Kayıtlar yazılı tutanağa dönüştürülür; bu tutanak talep eden şüpheli, sanık, müdafi, mağdur, vekil veya kanuni temsilciye verilir. Kayıtlar yalnız soruşturma ve kovuşturma makamlarının gözetiminde izletilebilir (CMK m. 236/7-8).
Yüzleştirme ne zaman olur
Yüzleştirme sorusu sanık yakınlarının da sık sorduğu bir şey. CMK 52/2'ye göre tanıklar, kovuşturma evresine kadar ancak gecikmesinde sakınca bulunan veya kimliğin belirlenmesine ilişkin hâllerde birbirleri ile ve şüpheli ile yüzleştirilebilir. Yani soruşturmada yüzleştirme kural olarak yok, istisnai. Kovuşturmada ise mağdur duruşmada dinlendiğinden sanık salonda bulunur; bu karşılaşmayı engellemenin yolu, daha önce anlattığım özel ortam kararıdır. Ayrıca mahkeme, sanığın yüzüne karşı bir tanığın gerçeği söylemeyeceğinden endişe ederse sorgu ve dinleme sırasında sanığın salondan çıkarılmasına karar verebilir; sanık döndüğünde tutanaklar okunur (CMK m. 200).
Duruşmada soru yöneltme
Duruşmada Cumhuriyet savcısı, müdafi veya vekil sıfatıyla katılan avukat; sanığa, katılana, tanıklara doğrudan soru yöneltebilir. Sanık ve katılan ise mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla soru sorar (CMK m. 201). Yöneltilen soruya itiraz edilirse sorunun sorulup sorulmayacağına mahkeme başkanı karar verir. Böylece sanığın mağdura doğrudan soru sorması engellenir, savunma hakkı ise müdafi üzerinden korunur.
Çağrı, adres ve yol masrafı
Mağdurun dinlenmesi için çıkarılan çağrı, dilekçesinde ya da tutanağa geçen beyanında bildirdiği adrese gider. Adres yanlış, eksik ya da değişmiş ve bunu bildirmemişse, tebligat yapılamasa bile adresin araştırılması gerekmez (CMK m. 235/3). Bu detay önemli: taşındıysanız yeni adresi dosyaya yazdırmazsanız duruşma çağrısından haberiniz olmayabilir. Bildirilen adrese çıkarılan çağrıya rağmen gelmeyen mağdura yeniden tebligat yapılmaz (CMK m. 235/2). Beyanın alınması zorunlu görülen hâllerde ise adres araştırması yapılır (CMK m. 235/4).
Dava nakledildiği için ya da adli tıp işlemi nedeniyle yerleşim yerinizin dışına gitmeniz gerekiyorsa, konaklama, iaşe ve ulaşım giderleriniz Harcırah Kanunu hükümlerine göre Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır (CMK m. 234/4). Bunun için yol belgelerini saklamak ve talebi dosyaya yazdırmak gerekir.
Beyan değiştirilirse ya da geri çekilirse
Mağdurlar bazen sonradan farklı bir şey söyleyebilir. Cinsel saldırının temel hâli şikâyete bağlıdır (TCK m. 102/1); şikâyete bağlı suçta vazgeçme davayı düşürür, ancak vazgeçmeyi kabul etmeyen sanığı etkilemez (TCK m. 73/4 ve 73/6). Organ veya cisim sokulmasıyla işlenen hâllerde ise eşe karşı işlenmesi dışında şikâyet aranmaz (TCK m. 102/2), dolayısıyla vazgeçme davayı kendiliğinden bitirmez. Beyanın değişmesi mahkemenin delil değerlendirmesini etkiler; hangi beyanın esas alınacağı dosyadaki diğer delillere bakılarak belirlenir. Bu yüzden mağdurun ilk anlatımının tutanağa nasıl geçtiği ve kayda alınıp alınmadığı sonradan çok işe yarar; kaydın mevcut olduğu hâllerde mahkeme gerektiğinde bu kayıtları izler.
Varsayımsal bir örnek
Varsayımsal bir örnek düşünelim: yirmi yaşındaki mağdur, tanıdığı birinden cinsel saldırı şikâyetinde bulunuyor. Sanığın kendisini tehdit eden mesajları var ve mağdurun ifade sırasında sanıkla karşılaşma ihtimali yüzünden kaygısı artıyor. Vekil, savcıya yazılı olarak yüz yüze gelmede sakınca bulunduğunu bildiriyor, kaygıyı belgeleyen bir rapor ekliyor. Savcı ifadenin özel ortamda alınmasına karar verirse mağdur salonda sanıkla karşılaşmadan konuşabilir. Kararın kabul edilip edilmeyeceği, raporun içeriğine ve dosyadaki diğer delillere bağlı.
Sık yapılan hatalar
Mağdur tarafında en sık hata, ifade günü sürpriz yaşamamak için hiçbir hazırlık yapmamak. Avukat bulunmadan ifade vermek zorunlu değil; cinsel saldırı mağduru, baro tarafından kendisine avukat görevlendirilmesini isteyebilir (vekil atanması).
Sanık tarafında hata, mağdurun ifadesini kayıtlarıyla karşılaştırmadan savunma kurmak. Kayıtlı beyanların tutanağını talep etmek sanığın da hakkı (CMK m. 236/8). Çocuk mağdurlar için ayrıca çocuğun beyanı yazısına, delil değeri tartışması için mağdur beyanı tek başına yeter mi yazısına bakabilirsiniz.
Dosyanız için ne yapabilirsiniz
İfade günü belli olmuşsa, yüz yüze gelme endişenizi önceden yazılı bildirin. Hangi merkezde, hangi usulle ifade verileceği dosyaya, mağdurun yaşına ve suçun türüne göre değişiyor. Telefonla arayarak ya da WhatsApp'tan yazarak durumunuzu büroya anlatabilirsiniz; ifade tarihi yaklaşıyorsa erken görüşmek, talebi dilekçeyle hazırlamak için zaman bırakır. İletişim bilgileri iletişim sayfasında; genel çerçeve için ceza hukuku sayfasına bakabilirsiniz. Duruşmanın kapalı yapılması da ayrı bir konu, onu gizli duruşma yazısında anlattım.
Sık sorulan sorular
Cinsel saldırı mağduru sanıkla yüz yüze gelmek zorunda mı?
Hayır, her durumda zorunlu değil. Cumhuriyet savcısı veya hâkim, yüz yüze gelmede sakınca görürse mağdurun ifadesinin özel ortamda alınmasına karar verir (CMK m. 236/4). Soruşturmada yüzleştirme zaten kural olarak yapılmaz (CMK m. 52/2).
Mağdur kaç kez dinlenir?
Suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuş çocuk veya mağdur, soruşturma ve kovuşturmada kural olarak bir defa dinlenir. Maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için zorunluluk bulunan hâller saklıdır, yani gerekirse mahkeme ek bir dinleme kararı verebilir.
Mağdurun ifadesi kaydedilir mi?
Mağdur çocukların tanıklığında ses ve görüntü kaydı zorunludur (CMK m. 52/3). TCK 103/2'deki suçlardan mağdur çocukların soruşturmadaki beyanı merkezlerde kayda alınır; TCK 102/2 mağdurlarında kayıt için ayrıca mağdurun rızası aranır (CMK m. 236/5-6).
Sanık ya da avukatı mağdura soru sorabilir mi?
Duruşmada müdafi doğrudan, sanığın kendisi ise mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla soru yöneltebilir (CMK m. 201). Özel ortamda alınan beyanlar için kayıt ve tutanak sistemi devreye girer, taraflar bu kayıtları gözetim altında izleyebilir (CMK m. 236/8).
Dayanak mevzuat
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 52, 158, 200, 201, 234, 235, 236, 239
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 73, 102, 103
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.