KISACA
- Yiyecek ve içecekleri sürekli reddeden hükümlü önce kurum hekimince kötü sonuçlar ve bırakacağı hasarlar konusunda bilgilendirilir.
- Psiko-sosyal hizmet birimi hükümlünün eyleminden vazgeçmesi için çalışma yapar; sonuç alınamazsa beslenme hekimin belirlediği rejime göre uygun ortamda başlanır.
- Hayati tehlikeye girdiği ya da bilincinin bozulduğu hekimce belirlenen hükümlüye isteği aranmadan tıbbi müdahale uygulanabilir.
- Zorlayıcı tedbirler onur kırıcı olamaz; hekimin yönetiminde uygulanır.
Cezaevinde yemek ve içeceği sürekli reddeden hükümlüye ilk olarak kurum hekimi, bu eylemin kötü sonuçlarını ve bırakacağı bedensel ve ruhsal hasarları anlatır; psiko-sosyal hizmet birimi de eylemden vazgeçmesi için çalışma yapar. Sonuç alınamazsa hekimin belirlediği rejime göre uygun bir ortamda beslenmeye başlanır. Hayati tehlike ya da bilinç bozulması hekimce belirlenirse isteğe bakılmaksızın tıbbi müdahale yapılır. Düzenleme 5275 sayılı Kanun m. 82'dedir.
Kanunda açlık grevi nasıl düzenlenmiş?
m. 82/1, nedeni ne olursa olsun yiyecek ve içeceği sürekli reddeden hükümlüyü ele alır. İlk iş bilgilendirmedir: kurum hekimi, hükümlüye hareketinin kötü sonuçlarını ve bırakacağı hasarları anlatır. Aynı anda psiko-sosyal hizmet birimi, hükümlünün vazgeçmesi için çalışır. Bunlar sonuç vermezse hekimin belirlediği rejime göre beslenmeye başlanması öngörülür.
Fıkra 2 ise açlık grevi ya da ölüm orucu halini özel olarak yazar. Bu halde, alınan tedbirlere ve yapılan çalışmalara rağmen hayati tehlikeye giren ya da bilinci bozulan hükümlü hakkında, isteğine bakılmaksızın muayene ve teşhise yönelik tıbbi araştırma, tedavi ve beslenme gibi tedbirler uygulanır. Bu tedbirler kurumda, olanak yoksa derhal hastaneye kaldırılarak yapılır.
Hangi aşamada ne yapılır?
Sırayı akılda tutmak işe yarar. Birinci aşama bilgilendirme ve vazgeçirme çalışmasıdır. İkinci aşama, sonuç alınamadığında hekimin belirlediği rejime göre uygun ortamda beslenmeye başlanmasıdır. Üçüncü aşama, hayati tehlike ya da bilinç bozulması saptanırsa isteğe bakılmaksızın müdahaledir. Hekim belirlemesi her aşamada belirleyicidir. Hekimin raporunda hayati tehlike belirtilmemişse, m. 82/4'teki gecikme hâli dışında kanunun üçüncü aşamaya geçişe izin verdiği söylenemez.
Zorlayıcı tedbirlerin sınırı
m. 82/4'e göre bu maddede öngörülen tedbirler, kurum hekiminin tavsiye ve yönetimi altında uygulanır. Hekimin zamanında müdahale edememesi veya gecikmesi hükümlü için hayati tehlike doğuracaksa, tedbirlere ikinci fıkradaki şartlar aranmaksızın başvurulabilir. m. 82/5 ise sınırı koyar: sağlığın korunmasına ve tedaviye yönelik zorlayıcı tedbirler onur kırıcı nitelikte olmamak şartıyla uygulanır. Yani müdahale yetkisi vardır, ama bu yetki insan onurunu aşamaz. Keyfî, aşağılayıcı ya da gereğinden ağır bir yöntem kanuna uygun sayılmaz.
Hükümlü yakını ne yapabilir?
Yakınlar, sağlık durumundan haberdar olma bakımından ilk olarak idareye ve kurum hekimine yazılı başvuru yapabilir. Başvurunun tarih ve sayısının alınması, sonradan olası bir şikâyette delil olur. Hükümlünün sağlığı endişe vericiyse, cumhuriyet başsavcılığı ve infaz hâkimliği nezdinde durumu bildirmek mümkündür. Hasta hükümlünün sevk sürecini ve haklarını daha geniş çerçevede cezaevinde hasta hükümlünün hastaneye sevki yazısında bulabilirsiniz. Eyleme bağlı bir sağlık sorunu ağırlaşırsa ağır hasta mahkûm tahliyesi için adli tıp raporu başlığına da bakmak gerekebilir.
Varsayımsal bir örnek düşünelim
Bir hükümlünün koşullar nedeniyle yemeği reddettiğini düşünelim. Birkaç gün sonra kurum hekimi kendisiyle görüşüyor, olası hasarları anlatıyor; psiko-sosyal hizmet birimi de görüşme yapıyor. Hükümlü eylemini sürdürüyor. Hekim, bir süre sonra kan değerlerinde ciddi bozulma tespit ediyor ve hayati tehlike oluştuğunu belirliyor. İşte bu noktada, kurumda olanak yoksa hükümlü derhal hastaneye kaldırılır ve tıbbi tedbirler hükümlünün isteğine bakılmaksızın uygulanabilir. Hayati tehlike belirlenmeden önceki dönemde ise beslenmeye hekimin belirlediği rejimle başlanması söz konusudur. Bu bir örnektir; gerçek olayda hekim raporu belirleyici olur.
Disiplin ve diğer sonuçlar
m. 82 sağlık ve yaşamın korunması üzerine kurulu bir maddedir; cezalandırma değil koruma amacı taşır. Açlık grevinin disiplin yönünden değerlendirilip değerlendirilmeyeceği, kurumun disiplin hükümlerine ve olayın niteliğine göre ayrıca bakılacak bir sorudur. Disiplin süreci başlarsa, hükümlünün savunma hakkı vardır; ayrıntı için cezaevi disiplin soruşturmasında savunma hakkı ve cezaevinde disiplin cezaları nelerdir yazıları rehberdir. Disiplin cezasına itiraz için disiplin cezasına itiraz başlığına bakılır.
Hekimin rolü neden bu kadar belirleyici?
Kanun, tıbbi belirlemeleri idareye değil kurum hekimine bırakır. Bilgilendirmeyi hekim yapar, beslenme rejimini hekim belirler, hayati tehlikeyi hekim saptar. Kurum hekiminin zamanında müdahale edememesi halinde ise tedbirlere ikinci fıkradaki şartlar aranmaksızın başvurulabilir. Bu yapı, müdahalenin idari bir baskı aracına dönüşmemesi için kurulmuştur. Yakınlar ve avukat da hekim raporunun tarihini ve içeriğini isteyerek süreci izleyebilir.
Bir hükümlünün tedaviyi reddetmesi açlık grevinden ayrı bir durumdur. m. 82/3, açlık grevi dışındaki hâllerde muayene ve tedaviyi reddeden hükümlülerin sağlık veya hayatlarının ciddi tehlike içinde olması ya da başkaları için tehlike oluşturması halini de ayrıca düzenler. Bu hükümde de ölçü, hekimin belirlemesi ve onur kırıcı olmayan yöntemdir.
Sık yapılan hatalar
İlk hata, eylemin gerekçesini idareye iletmeden yalnızca eylemle yetinmektir. Şikâyet ve talepler, yazılı biçimde ve doğru makama iletilirse eylem olmadan da sonuç doğurabilir; bu yol infaz hâkimliğine şikâyet ve kötü muamele şikâyeti yazılarında anlatılıyor.
İkinci hata, yakınların yalnızca sosyal medyada paylaşım yapıp resmî başvuruyu atlamasıdır. Hekim raporu, idare yazısı ve başsavcılık başvurusu gibi belgeler, dosyada kalıcı iz bırakır.
Üçüncü hata, tıbbi müdahalenin sınırını bilmemektir. Onur kırıcı bir uygulama olduysa, olayın tarihini, saatini ve görevlileri not almak sonraki şikâyetin dayanağı olur.
Avukat bu süreçte ne yapar?
Avukat, hükümlünün sağlık durumuna ilişkin hekim raporunu ve kurum yazılarını ister, tedbirlerin kanundaki sırayla uygulanıp uygulanmadığını denetler. Onur kırıcı bir uygulama varsa şikâyet dilekçesi hazırlar, gerekirse cumhuriyet başsavcılığına suç duyurusunda bulunur. Hükümlünün kendisiyle görüşme imkânı ise cezaevinde müdafi görüşmesi dinlenir mi yazısında anlatılan çerçevede yürür.
Dosyanız için destek
Cezaevindeki sağlık sorunları ve eylemler, acil ve hassas dosyalardır. Her aşamada hekim raporunun ve kurum yazılarının tarihleri önemlidir. Kendi durumunuza göre yol haritası çıkarmak için ceza hukuku çalışma alanımızı inceleyebilir, iletişim sayfasından telefonla arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz. Acil durumlarda belgeleri hızlıca toplamak, başvuruların zamanında yapılmasını sağlar.
Sık sorulan sorular
Açlık grevi yapan hükümlüye hemen zorla müdahale edilir mi?
Hayır. Önce hekim bilgilendirir, psiko-sosyal hizmet birimi vazgeçirme çalışması yapar. İsteğe bakılmaksızın müdahale yalnızca hayati tehlike ya da bilinç bozulması hekimce belirlenirse gündeme gelir.
Hastaneye ne zaman kaldırılır?
Kurumda olanak yoksa, hayati tehlike ya da bilinç bozulması saptanan hükümlü derhal hastaneye kaldırılarak muayene, tedavi ve beslenme gibi tedbirler uygulanır.
Zorlayıcı tedbirler her şekilde uygulanabilir mi?
Hayır. Tedbirler hekimin tavsiye ve yönetimi altında uygulanır ve onur kırıcı nitelikte olamaz.
Açlık grevi disiplin cezası gerektirir mi?
Kanunun m. 82'si sağlık güvencesini düzenler. Disiplin sonucu için kurumun yönetmelik ve disiplin hükümleri ayrıca değerlendirilir; her somut olayda dosyaya bakmak gerekir.
Yakını açlık grevinde olan biri ne yapabilir?
Kurum hekiminden ve idareden bilgi talep edebilir, sağlık durumu endişe verici ise yazılı başvuruyla infaz hâkimliğine ve savcılığa durumu bildirebilir.
Dayanak mevzuat
- 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m. 82
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.