Teknik araçla izleme ve gizli soruşturmacı: CMK 139 ve 140

Takip edildiğinizi düşünüyorsanız önce şunu bilmeniz gerekir: devletin sizi teknik araçla izleyebilmesi için kanunda yazılı şartlar var ve bu şartlar tek tek kontrol edilebilir. CMK 140, kamuya açık yerlerdeki faaliyetlerin ve işyerinin kamerayla, ses ya da görüntü kaydıyla izlenmesini düzenler. CMK 139 ise başka bir şeyden söz eder: kimliğini gizleyen bir kamu görevlisinin bir suç yapılanmasının içine yerleştirilmesinden.

İzleme neden bir koruma tedbiridir

İzleme bir delil toplama yöntemi gibi görünse de kanun onu "koruma tedbirleri" arasında sayar, çünkü kişinin özel hayatına müdahale eder. Müdahale ancak kanunun izin verdiği çerçevede yapılabilir. Çerçevenin dışına çıkan izlemenin kendisi suç da olabilir; özel hayatın gizliliğini ihlal eden kişiye TCK 134/1'e göre bir yıldan üç yıla kadar hapis verilir ve gizlilik görüntü ya da ses kaydıyla ihlal edilmişse ceza bir kat artırılır. Bu yüzden izleme kararının şartları, kararı alan makamın yetkisi ve izlemenin süresi bir dosyada ilk bakılan yerlerdir.

CMK 140'ın şartları

Madde üç şartı birlikte arar. Birincisi, listedeki suçlardan birinin işlendiğine dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin bulunması. İkincisi, başka suretle delil elde edilememesi; yani izleme son çare gibi düşünülmüştür. Üçüncüsü, suçun madde metnindeki listede yer almasıdır.

Liste uzundur ama sınırsız değildir. İçinde göçmen kaçakçılığı ve insan ticareti, organ ve doku ticareti, kasten öldürme, nitelikli hırsızlık, yağma, nitelikli dolandırıcılık, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti, parada sahtecilik, örgüt kurma (madde 220, fıkra 3), fuhuş, ihaleye fesat karıştırma, tefecilik, rüşvet, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama, devlet sırlarına ve casusluğa ilişkin suçlar ile bazı anayasal düzen suçları var. Ayrıca silah kaçakçılığı, hapis gerektiren kaçakçılık suçları ve kültür ve tabiat varlıklarına ilişkin suçlar da sayılmış. Basit yaralama, hakaret ya da tehdit gibi bir suç listede yoksa, o suç için CMK 140'a dayanılarak izleme kararı verilemez; böyle bir kararla elde edilen görüntü kanuna uygun sayılmaz. Bu sınır devletin izleme yetkisine ilişkindir, özel kişilerin ve işyerlerinin kendi güvenlik kameralarına değil.

Kim karar verir, ne kadar sürer

Teknik araçla izlemeye hâkim karar verir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcı da karar verebilir, ancak kararı yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunmak zorundadır; hâkim de en geç yirmi dört saatte kararını verir. Savcının kararı yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulmazsa ya da hâkim onaylamazsa kayıtlar derhâl imha edilir (CMK 140/2).

Karar en çok üç haftalık süre için verilebilir, gerekirse bir hafta daha uzatılır. Örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda hâkim, her seferinde bir haftayı aşmamak ve toplam dört haftayı geçmemek üzere ek uzatma yapabilir. İzlemeyle birlikte gizli soruşturmacı da görevlendirilmişse bu süreler bir kat artırılarak uygulanır (CMK 140/3). Dosyada kararların tarihlerini ve her uzatmanın gerekçesini yan yana koymak, sürenin aşılıp aşılmadığını gösterir.

Konutta izleme yok

CMK 140/5 açıktır: bu madde hükümleri kişinin konutunda uygulanamaz. İzleme yalnızca kamuya açık yerler ve işyeri için düşünülmüştür. Evin içine yerleştirilmiş bir kamera ya da ses kayıt cihazı bu madde kapsamında kanuni dayanak bulamaz. Konutta yapılabilecek müdahaleler arama gibi başka tedbirlerdir ve onların kendi şartları vardır; arama kararı ve şartları ayrı bir yazıda anlatılıyor.

Telefon dinlemeden farkı

İki tedbir sık karıştırılır. Telefon ve iletişim dinlemesi CMK 135'e dayanır, başka suç listesi, başka süreleri vardır. İzleme ise kişinin dışarıdaki davranışlarını görüntü ya da ses olarak kaydeder. Bir dosyada ikisi birlikte kullanılmış olabilir ve her biri için ayrı karar aranır. Dinleme kısmını telefon dinleme şartları yazısında bulabilirsiniz.

Gizli soruşturmacı

CMK 139 uyarınca, soruşturma konusu suçun işlendiğine dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe varsa ve başka surette delil elde edilemiyorsa, kamu görevlileri gizli soruşturmacı olarak görevlendirilebilir. Görevlendirmeyi hâkim yapar. Soruşturmacının kimliği değiştirilebilir, bu kimlikle hukuki işlem yapılabilir, gerekli belgeler düzenlenebilir.

Görevlendirme de suç listesine bağlıdır (CMK 139/7): örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenip işlenmediğine bakılmaksızın uyuşturucu imal ve ticareti, suç işlemek amacıyla örgüt kurma, silahlı örgüt ve bunlara silah sağlama, silah kaçakçılığı, kültür ve tabiat varlıklarına ilişkin iki suç. Soruşturmacı görevi sırasında suç işleyemez, ama görevlendirildiği örgütün işlediği suçlardan da sorumlu tutulmaz (139/5). Edindiği kişisel bilgiler yalnızca görevlendirildiği ceza soruşturmasında kullanılır, suçla bağlantısı olmayanlar derhâl yok edilir (139/6).

Kovuşturmada soruşturmacının tanık olarak dinlenmesi zorunluysa bu, duruşmada hazır bulunma hakkına sahip olanlar olmadan veya ses ve görüntüsü değiştirilerek özel ortamda yapılır. Bu durum savunma bakımından önemli: soruşturmacıya soru sorma imkânı sınırlı olabilir, bu yüzden beyanın başka delillerle ne kadar desteklendiğine bakmak gerekir. Aynı konudaki ayrıntılı tartışma gizli tanık yazısında var.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir işyeri sahibi hakkında uyuşturucu ticareti şüphesiyle soruşturma var ve işyerinin önü kameralarla izleniyor. Dosyada izleme kararı olduğunu söyleyen bir yazı var, ama kararın tarihi, hâkim ya da savcı tarafından verildiği ve onay belgesi yok. Savunma bu durumda önce kararın kim tarafından, hangi tarihte ve hangi süre için verildiğine, savcı kararıysa yirmi dört saatte onaylanıp onaylanmadığına bakar. Bu inceleme izlemenin hukuka uygun olup olmadığını gösterir; sonucun ne olacağı dosyadaki öteki delillere bağlıdır.

Hukuka aykırı izleme kaydı

Kanuna aykırı elde edilmiş delil, CMK 206/2-a uyarınca reddolunur. Hâkim kararını yalnızca hukuka uygun elde edilmiş delillere dayandırabilir (CMK 217/2). Mahkûmiyet gerekçesinde dosyada bulunan hukuka aykırı delillerin ayrıca ve açıkça gösterilmesi de gerekir (CMK 230/1-b). Hükmün hukuka aykırı yöntemle elde edilen delile dayanması, temyizde hukuka kesin aykırılık sayılır (CMK 289/1-i). Bu ilkelerin geneli için hukuka aykırı delil yazısına bakabilirsiniz.

Bir de tesadüfen elde edilen deliller meselesi var. CMK 138 bunu arama, elkoyma ve telekomünikasyon yoluyla iletişimin denetlenmesi için düzenler; teknik araçla izlemeyi anmaz. İzleme kayıtları bakımından ise CMK 140/4 belirleyicidir: sayılan suçlar dışındaki soruşturma ve kovuşturmada kullanılamazlar.

İzleme bittikten sonra kayıtlara ne olur

Kanun kayıtların akıbetini de düzenler, ve savunma açısından en az karar kadar önemlidir. CMK 140/4'e göre izlemeyle elde edilen deliller, sayılan suçlarla ilgili soruşturma ve kovuşturma dışında kullanılamaz. Ceza kovuşturması için gerekli görülmeyen kayıtlar Cumhuriyet savcısının gözetiminde derhâl yok edilir. Yani bir kayıt bir dosyada gerekli olabilir, ama başka bir işte kanıt olarak kullanılamaz. Gizli soruşturmacı yoluyla edinilen kişisel bilgiler için de aynı mantık var: görevlendirildiği soruşturma ve kovuşturma dışında kullanılmazlar, suçla bağlantısızlar yok edilir (CMK 139/6).

Dosyada hâlâ duran bir kaydın bu çerçeveye uyup uymadığını sormak meşrudur. Örneğin izleme bir uyuşturucu soruşturması için yapılmışken görüntüler sonradan bambaşka bir olayda sanık aleyhine sunulmuşsa, kullanım sınırı tartışma konusu olur. Hukuka aykırılığın sonucunu anlatan ilkeler hukuka aykırı delil yazısında; görüntünün bütünlüğü, saat bilgisi ve bilirkişi incelemesi ise kamera kaydı yazısında ayrıca işleniyor.

Dosyada nelere bakılır

Karar ya da onay yazısı, kararın tarihi ve süresi, listedeki suça dayanılıp dayanılmadığı, "başka surette delil elde edilememesi" gerekçesinin yazılı olup olmadığı, kayıtların kimde saklandığı ve ceza kovuşturması için gerekmeyen kayıtların imha edilip edilmediği. Bu belgeleri müdafi dosya incelemesinde alır; sizin elinizde yoksa avukatınız talep eder. Duruşmada kayıtların izlenmesini ve kayıt tarih ve saatinin kontrolünü istemek de savunma hakkının parçasıdır.

Kayıt duruşmada izletilecekse savunma kaydın tamamını görmek ister. Kesit olarak sunulan bir görüntüde olayın öncesi ve sonrası eksik kalabilir. Teknik bir şüphe varsa bilirkişi incelemesi talep edilir (CMK 63/1); talep dilekçesini duruşmadan en az beş gün önce vermek gerekir (CMK 177/1).

Durumunuzu anlatmak için

İzlendiğinizi düşünüyorsanız, bunu soruşturma dosyasında somut belgeyle görmeden hukuka aykırı bir izleme olduğu sonucuna varmak yanlış olur. Ama kararın şartları tek tek incelendiğinde eksikler çıkabilir ve bu eksikler delilin akıbetini değiştirir. İfade çağrısı geldiyse ya da gözaltına alındıysanız, ifadenizi vermeden önce dosyada izleme kaydı olup olmadığını öğrenmek için müdafi istemeniz hakkınızdır. Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; genel çerçeve için ceza hukuku sayfasına da bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 63, 135, 138, 139, 140, 177, 206, 217, 230, 289
• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 134

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.