Öldürme suçlarında dava zamanaşımı kaç yıl

Eski bir ölüm olayı yeniden gündeme geliyorsa ilk akla gelen soru şu oluyor: bu dosya için süre geçti mi? Cevap suçun türüne, ağırlaştırıcı nedenlere ve soruşturma sürecinde yapılan işlemlere bağlı. Yine de kanun net bir çerçeve çiziyor ve öldürme suçları bu çerçevenin üst basamaklarında yer alıyor.

Süreler suçun cezasına göre belirlenir

TCK 66/1'e göre kamu davası, kanunda başka türlü yazılmış hâller dışında, ağırlaştırılmış müebbet hapis gerektiren suçlarda otuz yılın, müebbet hapis gerektiren suçlarda yirmibeş yılın, yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis gerektiren suçlarda yirmi yılın geçmesiyle düşer. Beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis gerektiren suçlarda süre onbeş yıldır.

Öldürme suçlarına uygulanınca şöyle bir tablo çıkıyor. Kasten öldürmenin temel hâli müebbet hapis gerektirdiği için (TCK 81) süre yirmibeş yıldır. Tasarlama, canavarca his, kadına karşı işleme gibi nitelikli hâllerde (TCK 82) ağırlaştırılmış müebbet söz konusu olduğundan süre otuz yıldır. Taksirle öldürmede ise 85/1'in üst sınırı altı yıl, 85/2'nin üst sınırı onbeş yıldır; ikisi de onbeş yıllık dilime girer.

Belirleme yapılırken suçun kanundaki cezasının üst sınırı esas alınır (TCK 66/4). Seçimlik cezalarda hapis dikkate alınır. Dosyadaki mevcut delillere göre suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hâlleri de göz önünde tutulur (TCK 66/3). Yani iddianamede 81 yazsa da mevcut deliller nitelikli hâle işaret ediyorsa süre ona göre hesaplanabilir.

Süre ne zaman başlar

TCK 66/6'ya göre zamanaşımı, tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden, teşebbüs hâlinde kalan suçlarda son hareketin yapıldığı günden, kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği günden ve zincirleme suçlarda son suçun işlendiği günden işlemeye başlar. Çocuklara karşı üstsoy veya üzerlerinde hüküm ve nüfuzu olan kimseler tarafından işlenen suçlarda çocuğun onsekiz yaşını bitirdiği günden başlar.

Bir ceset yıllar sonra bulunsa da, bu bulunma tarihi kural olarak başlangıç günü sayılmaz; kanun suçun işlendiği günü esas alıyor. Failin kim olduğunun sonradan anlaşılması da süreyi başlatmaz.

Kesilme, durma ve uzama

TCK 67/2, zamanaşımını kesen dört işlemi sayar: şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması ya da sorguya çekilmesi, tutuklama kararı verilmesi, iddianame düzenlenmesi ve mahkûmiyet kararı verilmesi. Kesildiğinde süre yeniden işlemeye başlar. Birden fazla kesme nedeni varsa sayım son kesme tarihinden yürür (67/3).

Ancak sınırsız bir uzama yok. 67/4'e göre kesilme hâlinde zamanaşımı süresi, ilgili suça ilişkin kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzar. Taksirle öldürmede onbeş yıllık süre en çok yedi yıl altı ay uzayabilir; yani azami süre yirmi iki yıl altı aya ulaşır. Müebbet hapis gerektiren kasten öldürmede yirmibeş yıl en fazla otuz yedi yıl altı aya, ağırlaştırılmış müebbet gerektiren nitelikli hâllerde otuz yıl en fazla kırk beş yıla çıkabilir.

Kesme ile durma birbirine karıştırılıyor. Durma ayrı bir kurum: soruşturma ve kovuşturmanın izin veya karar alınmasına ya da başka bir mercide çözülecek bir meselenin sonucuna bağlı olduğu hâllerde, ayrıca hakkında kaçak olduğuna dair karar verilmiş fail bakımından, bu engel ortadan kalkıncaya kadar zamanaşımı durur (TCK 67/1). Kesmede süre yeniden başlar, durmada ise engel kalkınca kaldığı yerden devam eder.

Çocuk faillerde süreler kısalır

Fiili işlediği sırada oniki yaşını doldurmuş olup onbeş yaşını doldurmamış olanlar için bu sürelerin yarısı, onbeş yaşını doldurmuş olup onsekiz yaşını doldurmamış olanlar için üçte ikisi geçince kamu davası düşer (TCK 66/2). Bu hesap, çocuğun fiil tarihindeki yaşına göre yapılır.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: yıllar önce bir trafik kazasında bir kişi ölmüş, kazaya karışan sürücü hakkında soruşturma açılmış ama dosya uzun süre işlem görmemiş olsun. Taksirle öldürme için süre onbeş yıldır. Sürücünün savcılıkta ifadesi alınmışsa süre o tarihte kesilmiştir ve yeniden işlemeye başlar. Aradan geçen toplam süre, kesme sayısına bakılmaksızın, onbeş yılın yarısı kadar uzamış süreyi (yirmi iki yıl altı ay) geçmemelidir. Bu yalnızca hesabın nasıl kurulduğunu gösterir; somut dosyada tarihleri tek tek doğrulamak gerekir.

Hesabı adım adım kurmak

Bir dosyada zamanaşımını doğru hesaplamak için sırayla şu soruların cevabı gerekir. Önce iddia edilen suçun kanundaki cezası ve nitelikli hâller: kasten öldürme cezası ve ağırlaştırılmış müebbet gerektiren nitelikli hâller başlıkları bu kısmı açıyor. İkinci olarak suçun işlendiği gün: ölüm tarihi mi, saldırının yapıldığı tarih mi, ihmalli davranışta son hareketin günü mü? Teşebbüste son hareketin günü esas alınır.

Üçüncü olarak soruşturma ve kovuşturma boyunca yapılan kesici işlemlerin tarihleri çıkarılır: şüphelinin savcılıkta ilk ifadesi, varsa tutuklama kararı, iddianame, mahkûmiyet kararı. Her biri süreyi sıfırlar; en son olanın tarihinden itibaren yeni süre yürür. Dördüncü olarak durma nedenleri aranır: izin veya ön karar beklemek, kaçak kararı. Beşinci ve son adımda toplam sürenin kanundaki sürenin yarısı kadar uzamış hâlini aşıp aşmadığına bakılır.

Mahkemeler zamanaşımını kendiliğinden gözetir, ama bunu yapmaları için dosyada tarihlerin eksiksiz ve doğru olması gerekir. İfade ya da tutuklama tarihinin dosyaya geç girmesi, hesabın yanlış çıkmasına neden olabilir. Bu yüzden müdafi, tarihleri UYAP kayıtları ve tutanaklardan teyit eder.

Mağdur yakını için anlamı

Ölenin yakını açısından zamanaşımı korkulan bir kavram. Dosya yıllardır ilerlemiyorsa, “süre doluyor mu” sorusu haklı bir kaygı. Burada iki şeyi bilmek yararlı: kanunun saydığı işlemler (şüphelinin savcı huzurunda ifadesi, tutuklama, iddianame) süreyi kesiyor ve yeniden başlatıyor; her yazışma ya da bilirkişi talebi kesici sayılmıyor. Ve savcılık dosyayı işlemsiz bırakırsa, dosyanın hangi aşamada olduğunu öğrenmek ve eksik delillerin toplanmasını yazılı olarak istemek yakının elindeki bir yol. Mağdurun hakları makalesinde bu başvuruların kapsamını anlattık.

Sık yapılan hatalar

En yaygın hata, tek bir rakama bakıp süreyi ezberden söylemek. “Cinayette zamanaşımı yok” cümlesi doğru değil: kasten öldürme için de yukarıdaki süreler uygulanır. Tersine, “yirmibeş yıl geçmedi” demek de eksik, çünkü süre kesilme ve durma nedenleri yüzünden çok daha uzun olabilir.

İkinci hata, sürenin dolduğu düşünülen dosyada kaçak kararını atlamak. Hakkında kaçaklık kararı verilmiş failin zamanaşımı durur. Üçüncü hata, teşebbüs ile tamamlanmış suçu karıştırmak: başlangıç günü farklıdır.

Süre dolmuşsa mahkeme kendiliğinden düşme kararı verir; şüpheli veya sanık bundan vazgeçemez (TCK 72/2). Aynı mantıkla, düştüğünü bildiğiniz bir dosyada “ben yargılanmak istiyorum” demek de geçerli değildir.

Yurt dışında işlenen suçlar

TCK 66/7 ve 68/3, İkinci Kitabın Dördüncü Kısmında yazılı ağırlaştırılmış müebbet, müebbet veya on yıldan fazla hapis gerektiren suçların yurt dışında işlenmesi hâlinde dava ve ceza zamanaşımı uygulanmayacağını söylüyor. Dördüncü Kısım “Millete ve Devlete Karşı Suçlar” başlığını taşıyor. Kasten öldürme ise İkinci Kısımda (kişilere karşı suçlar) yer aldığından bu istisna kasten öldürme dosyalarını kapsamaz.

Ceza zamanaşımı ayrı bir konu

Kesinleşmiş bir mahkûmiyet söz konusuysa ceza zamanaşımı (TCK 68) devreye girer: ağırlaştırılmış müebbet cezalarında kırk yıl, müebbette otuz yıl, yirmi yıl ve daha fazla süreli hapiste yirmidört yıl. Süre hükmün kesinleştiği ya da infazın kesintiye uğradığı günden başlar. Dava zamanaşımı hesabını kısaca dava zamanaşımı süreleri ve kesen ve durduran işlemler yazılarında anlattık.

Dosyanızda sürenin hesabı

Zamanaşımı hesabı, tarihlerin tek tek doğrulanmasını gerektirir: suç tarihi, ifade tarihleri, tutuklama ve iddianame tarihleri, kaçak kararı varsa kalktığı gün. Eksik bir tarih sonucu baştan değiştirebilir. Mağdur yakını da şüpheli ya da sanık da aynı hesaptan etkilenir; bu yüzden hesabı ezbere değil belgeye bakarak yapmak gerekir. Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz. Genel çerçeve için ceza hukuku sayfasına bakabilirsiniz. Eski bir ölüm olayında önce tarihleri yan yana koymak, sürenin dolup dolmadığını görmenin en kısa yoludur.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 66, 67, 68, 72, 81, 82, 85

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.