Kasten öldürmede haksız tahrik ve takdiri indirim birlikte uygulanır mı

Cinayet davasında sanığın yakını mahkemeden çıkarken şunu soruyor: tahrik de var, iyi hal de, ikisi birden uygulanmaz mı? Uygulanır. TCK 29 ile TCK 62 aynı kararda, sırayla uygulanabilir. Ama ikisi de otomatik değildir, ikisi de gerekçe ister ve kasten öldürmenin cezası ağır olduğu için aradaki fark yıllarla ölçülür.

Başlangıç noktası: TCK 81 ve 82

Bir insanı kasten öldüren kişi müebbet hapis cezası alır (TCK 81). Tasarlayarak, canavarca hisle, kadına karşı, üstsoy ya da altsoya karşı gibi TCK 82'deki nitelikli hâllerde ise ağırlaştırılmış müebbet hapis gündeme gelir. Hangi hâlin uygulanacağı iddianamede ve mahkemenin nitelendirmesinde belirlenir. İndirim hesabı bu başlangıç cezasından yola çıkar. Ayrıntı için kasten öldürme cezası ve ağırlaştırılmış müebbet hâlleri yazılarına bakabilirsiniz.

Haksız tahrik: TCK 29

Haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen kişiye, ağırlaştırılmış müebbet yerine on sekiz yıldan yirmi dört yıla kadar, müebbet yerine on iki yıldan on sekiz yıla kadar hapis verilir. Diğer cezalarda ceza dörtte birinden dörtte üçüne kadar indirilir. Kasten öldürmede çoğunlukla müebbet esas alındığından aralık on iki ile on sekiz yıl olur.

Şartlar: bir haksız fiil, bu fiilin yarattığı hiddet ya da şiddetli elem ve suçun bu etki altında işlenmesi. Haksız fiilin ne olduğu ve mağdurdan geldiği haksız tahrik nedir yazısında anlatılıyor. İndirimin ayrıntısı için tahrik indirimi oranı yazısına bakın.

Takdiri indirim: TCK 62

Fail yararına cezayı hafifletecek takdiri nedenlerin varlığı hâlinde ağırlaştırılmış müebbet yerine müebbet hapis, müebbet yerine yirmi beş yıl hapis verilir; diğer cezaların altıda birine kadarı indirilir. TCK 62/2, takdiri indirim nedeni olarak failin geçmişini, sosyal ilişkilerini, fiilden sonraki ve yargılama sürecindeki pişmanlığını gösteren davranışlarını, cezanın failin geleceği üzerindeki olası etkilerini sayar. Duruşmada mahkemeyi etkilemeye yönelik şekli tutum ve davranışlar dikkate alınmaz. Kararda gerekçe yazılması zorunludur.

Burada bir ayrım önemli: takdiri indirim, bir hak değil, hâkimin tartarak kullandığı bir yetkidir. "Sanık iyi hâlli" demek yetmez; mahkeme neden indirim yaptığını ya da yapmadığını açıklamak zorundadır.

İkisi birlikte nasıl işler

Kanun iki hükmü birlikte yasaklamıyor ve aralarında "ya biri ya öbürü" kuralı koymuyor. Uygulamada önce tahrik hükmü uygulanır. Böylece müebbet yerine on iki ile on sekiz yıl arasında bir ceza çıkar. Mahkeme bu aralıkta somut bir ceza belirler, sonra TCK 62'yi değerlendirir: belirlenen cezadan altıda birine kadar indirim yapılabilir.

Aritmetik örnek: tahrik sonrası on sekiz yıl belirlenmişse altıda biri üç yıldır, yani takdiri indirim en çok on beş yıla indirir. On iki yıl belirlenmişse altıda biri iki yıldır, ceza en çok on yıla iner. Bu sayılar yalnızca hesabın nasıl işlediğini gösterir; gerçek davada hangi aralığın seçileceği olaya, delillere ve gerekçeye bağlıdır.

Nitelikli hâlde tablo

Ağırlaştırılmış müebbet gerektiren bir suçta tahrik indirimi on sekiz ile yirmi dört yıl arası bir ceza doğurur; takdiri indirim de bu cezanın altıda birine kadar uygulanabilir. Takdiri indirim tahrik uygulanmadan yalnız başına kullanılırsa ağırlaştırılmış müebbet yerine müebbet hapis verilir. Fakat tasarlayarak öldürme gibi nitelikli hâllerde tahriki ileri sürmek zordur: tasarlamada kişi sakin bir kafayla önceden karar verir, tahrikte ise hiddet ya da elemin etkisi vardır. Uygulamada bu ikisi genel olarak birlikte kabul görmez. Tahrikin tasarlamadan sonra ortaya çıkan yeni bir haksız fiille ilgisi olabilir; bunlar somut olaya göre tartışılır.

Varsayımsal örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir kişi, ailesine ağır hakaret eden bir tanıdığıyla tartışırken ani bir öfkeyle ölümcül bir darbe vuruyor. Duruşmada pişmanlığını gösteren davranışlarda bulunuyor, geçmişte sabıkası yok. Mahkeme tahrik şartlarının oluştuğunu kabul ederse TCK 29 aralığını kullanır. Sonra TCK 62 için kişinin geçmişi ve fiilden sonraki tutumu değerlendirilir. Aynı olayda mahkemenin tahriki kabul etmemesi ya da kabul edip takdiri indirim uygulamaması da mümkündür. Hangisi olacağı delillere, tanıkların anlatımlarına ve olayın akışına bağlıdır; sonuç tahmini yapılamaz.

Savunmada ve istinafta nelere bakılır

İlk ifadeden itibaren haksız fiilin ne olduğunu somut olarak anlatmak önemli: hakaretin içeriği, kimlerin duyduğu, zamanı. Tanık isimleri ve varsa kamera kayıtlarının istenmesi tahrik iddiasının dayanağıdır. Pişmanlık davranışları, zararı gidermeye çalışma gibi unsurlar TCK 62/2'ye girer ama duruşmaya yönelik şekli gösterişler girmez. Gerekçeli karar tebliğ edilince istinaf süresi iki haftadır (CMK 273). İstinafta mahkemenin tahrik ya da takdiri indirimi neden uygulamadığı ya da yeterli uygulamadığı, gerekçedeki eksiklikle birlikte ileri sürülür.

Gerekçe yazılmazsa ne olur

Mahkeme tahrik ya da takdiri indirim uygulamıyorsa bunun nedenini hükümde yazar; uyguluyorsa da neden uyguladığını ve hangi oranda indirdiğini belirtir. TCK 62/2 takdiri indirim nedenlerinin kararda gerekçeleriyle gösterileceğini açıkça söyler. Gerekçe, bir cümlelik kalıp olamaz: sanığın geçmişine, fiilden sonraki tutumuna, tahrike yol açan olaya dair somut bilgi bulunmalıdır. Gerekçesiz ya da kalıp gerekçeli bir indirim kararı istinaf incelemesinde eleştirilebilir.

Aynı şekilde hâkimin tahrik şartlarını neden kabul etmediği de açıklanmalıdır. Hakaretin içeriği, tanık anlatımı, olaydan önceki geçmiş ve mağdurun davranışı bu değerlendirmede tartılır. İddia edilen haksız fiil mağdurdan değil üçüncü kişiden geliyorsa ya da fiilden çok önce yaşanmışsa tahrik şartı tartışmalı hâle gelir. Savunma bu noktalarda tanıkların dinlenmesini, olayın zaman çizelgesinin çıkarılmasını ve yazışmaların dosyaya girmesini istemelidir.

Hüküm fıkrasını okurken

Mahkûmiyet kararını eline alan yakın, hesabın adım adım yazıldığını görmek ister. Hükümde genellikle şu sıra izlenir: önce suçun hangi hâlinden mahkûmiyet verildiği (TCK 81 mi 82 mi), sonra tahrik nedeniyle hangi madde ve fıkradan indirim yapıldığı, ardından takdiri indirim nedenleri ve kullanılan oran yazılır. Bu sıranın her halkasında mahkeme neden o kararı verdiğini göstermelidir. Eksik halka, istinaf dilekçesinin konusu olur.

İnfaz tarafı ayrı bir hesaptır. Koşullu salıverilme ve denetimli serbestlik süreleri suçun türüne ve işlendiği tarihe göre değişir (5275 sayılı Kanun m. 107 ve geçici maddeler); bu yüzden hüküm sonrasında kalan sürenin ne olacağı, ayrıca infaz hukuku açısından hesaplanır. Tek bir oran vererek genelleme yapmak yanıltıcı olur. Hükümden sonra mahsup da düşünülür: gözaltında ve tutuklulukta geçen süre cezadan indirilir (TCK 63). Bu hesabı hükmün kesinleşmesinden önce de yaptırmak, ailenin ne bekleyeceğini görmesi bakımından yararlıdır.

Dosya için ne yapmalı

Dava ağır ceza mahkemesinde görülür (5235 sayılı Kanun m. 12). Hükümden önce hangi indirimlerin ileri sürüleceği, hangi delillerin talep edileceği, savunmanın yapısı birkaç hafta ya da ay öncesinden planlanır. Durumunuzu anlatmak için bizi arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; karar tebliğ edildiyse istinaf süresi iki haftadır ve bu süre geçmeden aramak, gerekçeli kararın okunması ve dilekçenin hazırlanması için zaman bırakır. İletişim sayfasına ve ceza hukuku çalışma alanına bakabilirsiniz. Ek olarak olası kast ve bilinçli taksir farkı yazısı da dosyanın nitelendirmesini anlamaya yardımcı olabilir.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 29, 62, 81, 82
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 273
• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 63
• 5235 sayılı Kanun m. 12

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.