KISACA
- İbadethaneye, eşyasına, mezara ya da mezarlıktaki tesise yıkarak, bozarak veya kırarak zarar verene TCK 153/1 uyarınca bir yıldan dört yıla kadar hapis verilir.
- Aynı yerleri kirletmenin cezası üç aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır (TCK 153/2).
- Fiil ilgili dini inanışı benimseyen toplumu tahkir maksadıyla işlenmişse ceza üçte bir oranında artırılır (TCK 153/3).
- Bu suç şikâyete bağlı değildir; savcılık haber alınca resen soruşturur, yetişkinler bakımından uzlaştırma da kapsam dışıdır.
- Dava asliye ceza mahkemesinde görülür; cezanın miktarı ve ertelenip ertelenmeyeceği dosyadaki delillere bağlıdır.
Bir ibadethaneyi, mezarı ya da mezarlıktaki bir yapıyı yıkmak, bozmak veya kırmak TCK 153/1'e göre bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası gerektirir. Yalnızca kirletmişseniz ceza daha hafiftir: üç aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezası. Fiil, o inancı taşıyan toplumu aşağılamak amacıyla işlenmişse her iki ceza da üçte bir artırılır. Bu hükümle yargılanan kişi ya da yakını için asıl soru genelde şudur: sıradan mala zarar vermeden farkı ne ve hapse girer miyim?
Madde neleri koruyor
TCK 153 sıradan bir mala zarar verme maddesi değil. Kanun koyucu ibadethaneleri, eklentilerini ve içindeki eşyayı ayrıca saymış. Mezarları, mezarın üzerindeki yapıları, mezarlıktaki tesisleri ve mezarlığı korumak için yapılan duvar, çit gibi yapıları da aynı korumaya almış. Cami avlusundaki şadırvan, kilisenin kapısı, sinagogun içindeki bir mobilya, mezarlık girişindeki kapı bu saydıklarımıza örnektir.
Burada koruma mülkiyetten çok yerin niteliğine bağlı. Mezar taşı belli bir ailenin olsa da, cami bir vakfa ya da devlete ait olsa da hüküm aynı işler.
Zarar vermek ile kirletmek arasındaki çizgi
Birinci fıkra fiili üç şekilde sayıyor: yıkmak, bozmak veya kırmak. Sopayla camı kırmak, mezar taşını devirmek, duvarı kepçeyle çökertmek bu gruba girer. Ceza bir yıldan dört yıla kadar hapistir ve seçimlik adli para cezası yoktur.
İkinci fıkra kirletmeyi ayrı tutuyor. Yazı yazmak, boya sıkmak, pislik bırakmak gibi fiiller zararı kalıcı olarak bozmuyorsa buraya yaklaşır. Ceza üç aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır. Mahkeme adli para cezasını seçebildiği için bu fıkra çok daha esnektir. Sınır her zaman net değildir: kalıcı bir boya, silinemeyen bir yazı bozmaya doğru kayabilir. Bunu belirleyen, keşif ve tespit tutanaklarıdır.
Tahkir maksadı artırımı nasıl çalışır
Üçüncü fıkra, fiilin o inancı benimseyen toplum kesimini tahkir maksadıyla işlenmesi hâlinde cezayı üçte bir oranında artırır. Tahkir, küçümsemek ve aşağılamak demektir. Burada belirleyici olan failin amacıdır; bu amaç iddianın ayrı bir öğesidir ve ispatı savcılığa düşer.
Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir kişi mezarlıkta bir mezar taşını devirmekle suçlanıyor. Mahkeme temel cezayı alt sınır olan bir yıl belirlerse ve tahkir maksadını kabul ederse artırımla ceza bir yıl dört ay olur. Üst sınırdan gidilirse dört yıl, artırımla beş yıl dört aya çıkar. Bunlar sonuç tahmini değil; artırımın hesabını göstermek için kurulmuş sayılardır. Gerçekte temel ceza dosyadaki delillere, fiilin biçimine ve failin kişiliğine bakılarak belirlenir.
TCK 151 ve 152 ile ilişkisi
Sıradan mala zarar verme TCK 151'de düzenlenir, dört aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezası öngörür ve şikâyete bağlıdır. Kamuya ayrılmış yerlere yönelik nitelikli hâller TCK 152'de yer alır. TCK 153 bunlardan ayrı, özel bir maddedir. Sıradan mala zarar verme ayrıntıları için mala zarar verme cezası ve şikâyet yazısına, kamu kurumu ya da yangın tesisi gibi hâller içinse nitelikli mala zarar verme yazısına bakabilirsiniz.
Fiilin hangi maddeye gireceği dosyanın temel sorusudur. Savunmada bu ayrım boş değildir: ibadethane eklentisi olmayan bir yapıya verilen zarar 153 değil 151'e giriyor olabilir, ve 151'de şikâyet ile uzlaştırma gündeme gelir.
Soruşturma, mahkeme ve ceza dışı yollar
TCK 153 şikâyete bağlı değildir. Cumhuriyet savcısı olayı öğrenince kendiliğinden soruşturma yapar. Uzlaştırma da kapsamın dışındadır: CMK 253'ün sayma listesinde bu madde yok ve şikâyete bağlı suçlar arasında da değil (adli süreçteki çocuklar için 253/1-c'deki üç yıllık üst sınır kuralına ayrıca bakılır). Yani mağdurla anlaşıp dosyayı kapatmak burada ayrı bir yol olarak işlemez; yine de zararı gidermek ve pişmanlık göstermek cezanın belirlenmesinde ve ertelemede değerlendirilir.
Dava asliye ceza mahkemesinde görülür. Mahkûmiyet iki yılı aşmazsa TCK 51 uyarınca erteleme, CMK 231 uyarınca hükmün açıklanmasının geri bırakılması düşünülebilir. İkisinin de şartları ayrı ayrı aranır. Geri bırakmanın ayrıntısı için hükmün açıklanmasının geri bırakılması yazısı, aynı mantığı başka bir suç üzerinden anlatıyor.
Zamanaşımı da bu suçta bir savunma konusu olabilir. Dört yıllık üst sınır nedeniyle temel süre sekiz yıldır; tahkir artırımı hesaba katılınca üst sınır beş yılı aştığı için süre uzayabilir. Süre sorusu için dava zamanaşımı sürelerinin hesabı yazısına göz atın.
Dosyada hangi deliller öne çıkar
Bu tür soruşturmalarda çoğu zaman olayın tanığı yoktur. Gece işlenen fiillerde kamera görüntüsü, çevre esnafın kayıtları, telefon baz verisi ve olay yeri inceleme tutanağı belirleyici olur. Mezar taşlarının devrilmesinde rüzgâr, hayvan, çürümüş zemin ya da bakımsızlık gibi alternatif açıklamalar da savunmada ayrıca araştırılır. Zararın kasten verilip verilmediği, yani fiilin bilerek ve isteyerek işlenip işlenmediği, TCK 153'ün uygulanmasının ön şartıdır. Dikkatsizlikle olan hasar bu madde kapsamına girmez.
Uygulamada mağdur kurum çoğu zaman belediye mezarlık müdürlüğü, vakıf ya da dernek olur. Hasar tespit tutanağı ve keşif raporu bu kurumlardan istenir. Savunma tarafı bu raporlardaki hasar bedelini ve fiilin biçimini tek tek incelemelidir.
İfade verirken yapılan hatalar
Şüpheli sıfatıyla çağrılan kişi, olayın "ne olduğunu açıklamak için" avukatsız gidip hızlıca ifade verebiliyor. Oysa susma hakkı da avukat yardımı da ilk saatten geçerlidir. Fotoğraf, kamera kaydı ve tanık beyanı fiilin hangi fıkraya gireceğini belirler; bunları görmeden ifade vermek savunmayı daraltır.
Bir başka hata, olay yerindeki zararı onarırken kayıt tutmamaktır. Onarım yaptıysanız fatura, fotoğraf ve varsa din görevlisi ya da mezarlık yönetimiyle yapılan yazışmayı saklayın. Mağdur olarak ibadethane ya da mezar yakını tarafında yer alıyorsanız, hasarı tarih sırasıyla fotoğraflamak ve yetkili idareden hasar tespit tutanağı istemek dosyaya katkı verir. Davaya katılma mümkündür.
Dosyanızı anlatmak için
İbadethane ya da mezarlıkla ilgili bir soruşturmada fiilin biçimi, tahkir iddiası ve zarar belgeleri sonucu değiştirir. Ayrıntıyı telefonda anlatmak, hangi belgeyi hazırlayacağınızı daha ilk görüşmede netleştirir. Ses kayıtlarını ve mesajları silmeyin, çağrıyı aldıysanız ifade günü gelmeden arayın. Ceza hukuku alanındaki çalışmalara göz atabilir, iletişim sayfasından arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Mezar taşını kırmanın cezası nedir?
Mezara ya da mezar üzerindeki yapıya yıkmak, bozmak veya kırmak suretiyle zarar vermek TCK 153/1 kapsamına girer ve bir yıldan dört yıla kadar hapis öngörülür. Fiil ilgili inanışı benimseyen toplumu tahkir maksadıyla işlenmişse bu ceza üçte bir oranında artırılır.
Cami veya kilise duvarına yazı yazmak hangi suçtur?
Zarar vermeden yalnızca kirletme söz konusuysa TCK 153/2 uygulanır: üç aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezası. Duvarın boyanıp bozulması, camın kırılması gibi hâllerde fiil birinci fıkraya yaklaşabilir. Hangisinin uygulanacağı fiilin biçimine bakılarak belirlenir.
Mezarlığa zarar vermede şikâyet şart mı?
Hayır. TCK 153 şikâyete bağlı suçlar arasında değildir. Mezarlık sahibi ya da yakınlar şikâyetçi olmasa da savcılık olayı öğrenince soruşturma başlatabilir. Şikâyetten vazgeçilmesi bu yüzden davayı kendiliğinden düşürmez.
Mezarlığa zarar verme suçunda hapis cezası ertelenebilir mi?
Mahkeme iki yıl veya daha az hapis verirse TCK 51'deki şartlar aranarak erteleme düşünülebilir. Ceza daha yüksek çıkarsa erteleme mümkün olmaz. Takdir mahkemeye aittir, dosyaya göre değişir.
İbadethaneye zarar veren kişi hangi mahkemede yargılanır?
TCK 153'ün üst sınırı dört yıl olduğu için dava asliye ceza mahkemesinde görülür. Ağır ceza mahkemesi, üst sınırı on yıldan fazla hapis olan suçlara ve 12. maddede sayılan bazı suçlara bakar; görevde artırım nedenleri değil üst sınır esas alınır (5235 sayılı Kanun m. 11, 12, 14).
Dayanak mevzuat
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 51, 66, 151, 152, 153
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 231, 253
- 5235 sayılı Kanun m. 11, 12, 14
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.