KISACA
- Başkasının malını yıkan, bozan, yok eden, kullanılamaz hâle getiren veya kirleten kişiye TCK 151/1 uyarınca dört aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezası verilir.
- Suç şikâyete bağlıdır; şikâyet süresi, fiili ve faili öğrendiğiniz günden başlayarak altı aydır (TCK m. 73).
- Şikâyete bağlı olduğu için uzlaştırma kapsamındadır (CMK m. 253/1-a); anlaşma sağlanırsa dava açılmaz ya da düşer.
- Kamu malı, ağaç, sulama tesisi gibi hâllerde ceza bir yıldan dört yıla çıkar ve suç şikâyete bağlı olmaktan çıkar (TCK m. 152).
- Dava asliye ceza mahkemesinde görülür; temel suçta dava zamanaşımı sekiz yıldır.
Başkasının taşınır ya da taşınmaz malına zarar vermenin cezası, TCK 151/1'e göre dört aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır. Suç şikâyete bağlıdır: zarar gören kişi şikâyet etmezse soruşturma da dava da açılmaz. Şikâyet için süre altı aydır.
Bu üç cümle sorunun özeti. Ayrıntıda neyin "zarar" sayıldığı, hangi hâllerde ceza ağırlaşıp şikâyet şartının kalktığı ve dosyanın nasıl kapanabileceği var.
Hangi fiiller TCK 151'in kapsamına girer?
Madde, malı "kısmen veya tamamen yıkan, tahrip eden, yok eden, bozan, kullanılamaz hâle getiren veya kirleten" kişiyi cezalandırır. Listedeki fiillerin hepsi eşit ağırlıkta değil. Duvarı yıkmak da, araca boya dökmek de, kapı kilidini bozup çalışmaz hâle getirmek de bu maddeye girer. Sadece bir şeyi kullanmak, ödünç alıp geç vermek ya da çalmak girmez; bunlar başka suçlardır.
Mala zarar vermek kasten işlenir. Kazayla, dikkatsizlikle yapılan zarar bu maddeye göre suç değildir, onun yolu hukuk mahkemesinde tazminattır. Kasıt ise dosyada çoğu zaman tartışmanın merkezidir: kapıyı kasten mi tekmelediniz, yoksa elinizden mi kaydı?
Ceza kaç yıl, hapis mi para cezası mı?
Alt sınır dört ay, üst sınır üç yıl. Hapis ile adli para cezası seçimlik konmuştur; hâkim ikisinden yalnızca birini verir. Para cezasında gün sayısı hâkimin takdirindedir ve tutar failin ekonomik durumuna göre belirlenir.
Hapis çıkarsa yolun sonu hapishane olmak zorunda değil. İki yıl ve altındaki hapis cezası TCK 51'deki şartlarla ertelenebilir. Aynı şartlarda hükmün açıklanmasının geri bırakılması da gündeme gelebilir (CMK m. 231). Daha önce kasıtlı bir suçtan üç aydan fazla ceza almamış olmak ve zararın giderilmesi bu değerlendirmede ağırlık taşır.
Şikâyet süresi ve vazgeçme
Şikâyet süresi, zarar gören kişinin fiili ve failin kim olduğunu öğrendiği günden başlayarak altı aydır (TCK m. 73). Zararı gören aracın sahibi aracı iki ay sonra fark ettiyse süre fark ettiği günden işler. Failin kimliği biliniyorsa saymaya o gün başlayın.
Şikâyetten vazgeçme de mümkündür. Hüküm kesinleşmeden vazgeçilirse dava düşer (TCK m. 73/4). Kesinleşmeden sonra vazgeçmenin cezanın infazına etkisi yoktur. İştirak halinde suç işleyen sanıklardan biri hakkındaki vazgeçme diğerlerini de kapsar (TCK m. 73/5); vazgeçmeyi kabul etmeyen sanığı ise etkilemez (73/6).
Uzlaştırma: dosya mahkemeye gitmeden kapanabilir mi?
Evet. Şikâyete bağlı suçlar uzlaştırma kapsamındadır (CMK m. 253/1-a). Savcılık dosyayı uzlaştırma bürosuna gönderir, bir uzlaştırmacı sizinle mağdur arasında görüşmeler yapar. Zararın ödenmesi ya da onarılması konusunda anlaşılır ve edim yerine getirilirse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. Dava açıldıktan sonra da mahkeme dosyayı uzlaştırmaya gönderebilir (CMK m. 254).
Uzlaşma kimseyi zorlamaz. Mağdur kabul etmezse süreç sonuçsuz kalır ve dosya olağan yoluna döner.
Nitelikli hâller: ceza neden birden ağırlaşır?
TCK 152 farklı bir tablo çizer. Fiil kamu kurum ve kuruluşlarına ait ya da kamu hizmetine ayrılmış yer ve eşyaya, yangın ya da sel gibi felaketlere karşı korunmaya ayrılmış tesislere, dikili ağaç veya fidana, sulama ve içme suyu tesislerine yönelikse ceza bir yıldan dört yıla çıkar. Grev ve lokavt sırasında işveren ya da işçi tarafının binasına, siyasi parti binasına, bir kamu görevlisinden görevi nedeniyle öç almak için yapılan zarara da aynı aralık uygulanır.
Yakarak, patlayıcı kullanarak, sel ya da toprak kaymasına neden olarak işlenirse ceza bir katına kadar artırılır. Haberleşme, enerji, demiryolu veya havayolu ulaşımında kamu hizmeti geçici olsa bile aksarsa ceza yarısından iki katına kadar artırılabilir.
Bu hâllerde şikâyet aranmaz. Savcılık kendiliğinden soruşturma yapar; "tamam, vazgeçtim" demek tek başına işi bitirmez. Ayrıntı için nitelikli mala zarar verme yazısına bakabilirsiniz.
Hangi mahkeme bakar, zamanaşımı kaç yıl?
Üst sınır on yılı geçmediği için dava asliye ceza mahkemesinde görülür (5235 sayılı Kanun m. 11, 12, 14). Dava zamanaşımı, seçimlik cezalı suçlarda hapis esas alınarak üst sınıra göre belirlenir; beş yıldan fazla olmayan hapis cezası gerektiren suçlarda süre sekiz yıldır (TCK m. 66). Nitelikli hâlde üst sınır dört yıl olduğundan süre aynı kalır, ama artırım uygulanıyorsa hesap değişebilir. Ayrıntısı zamanaşımı yazısında.
Varsayımsal bir örnek
Varsayımsal bir örnek düşünelim: iki komşu arasında otopark tartışması çıkıyor, biri diğerinin aracının yan aynasını kırıyor. Mağdur ertesi gün şikâyetçi oluyor. Dosyada bakılacak noktalar şunlar: hasarın kasten verildiği kanıtlanabiliyor mu, zarar giderildi mi, taraflar uzlaşmaya açık mı, failin sabıkası var mı. Bunlara göre dosya uzlaştırmayla kapanabilir, adli para cezasıyla bitebilir ya da hapis çıkıp ertelenebilir. Hangisinin olacağını önceden söylemek mümkün değil.
Zararı ödemek ceza üzerinde etkili mi?
TCK 168 mala zarar vermeyi etkin pişmanlık kapsamına alır. Kovuşturma başlamadan önce zararı aynen geri verir ya da tazmin ederseniz ceza üçte ikisine kadar indirilir. Kovuşturma başladıktan sonra, hüküm verilmeden önce yaparsanız indirim yarısına kadardır. Kısmen ödemede mağdurun rızası da aranır (TCK m. 168/4). Daha fazlası için etkin pişmanlık yazısına göz atın.
Hukuk tarafı ayrıdır. Ceza davası bitse bile mağdur zararın bedelini tazminat davasıyla isteyebilir; tazminat ve zarar bedeli konusu ayrı hesaplanır.
Yakınlık ve ilişki: ceza verilmeyen durumlar
TCK 167'ye göre, ayrılık kararı verilmemiş eşin, üstsoy veya altsoyun, aynı konutta yaşayan kardeşin zararına işlenen mala zarar vermede ilgili akraba hakkında cezaya hükmolunmaz. Ayrılık kararı verilmiş eş ile başka bazı akrabalarda ise indirim ve şikâyet şartı gibi başka sonuçlar vardır.
Sık yapılan hatalar
İlk hata, süreyi kaçırmaktır: altı ay geçtikten sonra şikâyet dinlenmez. İkinci hata, zararı tek taraflı "temizlemek" için delilleri bozmak ya da mağdura baskı kurmaktır; bu, savunmanızı zayıflatır. Üçüncüsü, ifade vermeden önce neyle suçlandığınızı sormamaktır. Susma hakkınız ve avukat isteme hakkınız vardır. Aracı çizme ya da lastik kesme gibi fiillerde de aynı maddeye bakılır; araç çizme ve lastik kesme yazısı bunu anlatıyor.
Dosyanız için ne yapabilirsiniz?
Şikâyet eden taraf da, şikâyet edilen taraf da dosyanın seyrini şikâyet tarihine, hasarın niteliğine ve delillere bakarak değerlendirmek zorunda. Soruşturma aşamasında yapılan hamleler, mahkemeye hiç gitmemeyi de sağlayabilir. Durumunuzu anlatmak için bizi arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; ifadeye çağrıldıysanız ya da süre kaygınız varsa beklemeden aramanız zaman kazandırır. İletişim sayfasından ulaşabilir, tüm ceza hukuku alanındaki çalışmalarımıza göz atabilirsiniz. Komşuluk uyuşmazlıkları için komşunun eşyasına zarar, kiracı ile ev sahibi arasındaki anlaşmazlıklar için kiracının zararı yazılarına bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Mala zarar verme suçunda şikâyetten vazgeçilirse ne olur?
Temel suç (TCK 151/1) şikâyete bağlı olduğundan, suçtan zarar gören kişinin vazgeçmesi kovuşturmayı düşürür (TCK m. 73/4). Hüküm kesinleştikten sonra yapılan vazgeçme ise cezanın infazına engel olmaz. Nitelikli hâllerde (TCK 152) şikâyet aranmadığı için vazgeçme tek başına davayı bitirmez.
Mala zarar vermeden hapse girilir mi?
Kanun hapis ile adli para cezasını seçenek olarak koymuştur, yani hâkim ikisinden birini seçer. Hapis verilirse iki yıl ve altındaki cezalar belirli şartlarla ertelenebilir (TCK m. 51) ya da hükmün açıklanması geri bırakılabilir (CMK m. 231). Sonuç dosyaya göre değişir, önceden söz verilemez.
Mala zarar verme suçunda şikâyet süresi ne zaman başlar?
Zarar gören kişinin fiili ve failin kim olduğunu öğrendiği günden başlayarak altı aydır. Fail belli değilse süre, kim olduğu öğrenildiği günden işler; ama zamanaşımı süresi aşılamaz (TCK m. 73/2).
Mala zarar verme suçunda ön ödeme yapılır mı?
Hayır. Ön ödeme, hapis cezasının üst sınırı altı ayı aşmayan suçlarda mümkündür (TCK m. 75); TCK 151'in üst sınırı üç yıl olduğundan kapsam dışıdır. Bunun yerine uzlaştırma ve etkin pişmanlık yolları vardır.
Eşimin ya da annemin malına zarar vermem suç sayılır mı?
TCK 167 uyarınca, haklarında ayrılık kararı verilmemiş eşin, üstsoy ve altsoyun veya aynı konutta yaşayan kardeşin zararına işlenen mala zarar vermede ilgili akraba hakkında cezaya hükmolunmaz. Diğer yakınlıklarda ceza indirimi veya şikâyet şartı gibi farklı sonuçlar vardır, durumunuzu bilmek gerekir.
Dayanak mevzuat
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 51, 66, 73, 75, 151, 152, 167, 168
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 231, 253, 254
- 5235 sayılı Kanun m. 11, 12, 14
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.