İş yerinde arama yapılırsa neler yapılabilir

Sabah dükkânı açtınız, kapıda kolluk görevlileri var ve elinde bir kâğıt tutuyorlar. İş yerinde arama sıradan bir ev aramasından farklı değil, ama esnaf ya da şirket yetkilisi için riski daha geniş: bilgisayarda müşteri verisi, çekmecede defterler, sunucuda yıllık kayıtlar. Önce kuralı söyleyelim. İş yerinde arama için hâkim kararı gerekir; gecikmesinde sakınca varsa Cumhuriyet savcısının yazılı emri de yeterlidir (CMK 119/1). Kolluk amirinin tek başına verdiği emirle iş yerinin içi aranamaz.

Arama hangi şüpheyle yapılabilir

CMK 116, şüphelinin ya da sanığın üstünün, eşyasının, konutunun, iş yerinin ve ona ait diğer yerlerin aranabilmesi için yakalanabileceği ya da suç delillerinin elde edilebileceği konusunda makul şüphe arıyor. Şüpheli siz değil de ortağınız, çalışanınız ya da bir müşteriyse CMK 117 devreye girer: bu kez aranan kişinin ya da delillerin sizin iş yerinizde bulunduğunun kabul edilebilmesine imkân veren olayların bulunması gerekir. Yani "belki orada vardır" demek yetmez, somut bir olay ister.

Karar ya da emirde ne yazmalı

CMK 119/2'ye göre karar ya da emirde üç şey açıkça gösterilir: aramanın nedenini oluşturan fiil, aranacak kişi, yer ya da eşya (iş yerinin adresi) ve kararın geçerli olacağı süre. Eksik yazılmış bir karar, sonradan hukuka uygunluk tartışmasının ilk konusudur. Kâğıdı elinize alıp okuyun, tarihini, hangi hâkimlik ya da savcılıktan çıktığını ve adresin sizinkiyle birebir örtüşüp örtüşmediğini not edin. Fotoğrafını çekmenize izin verilmiyorsa, bunu da yazdırın.

Aramanın saati

Konutta, iş yerinde ve diğer kapalı yerlerde gece vaktinde arama yapılamaz (CMK 118/1). Suçüstü, gecikmesinde sakınca olan hâller ve kaçan tutuklu ya da hükümlünün yeniden yakalanması amacıyla yapılan aramalar istisnadır. Gece vaktinin sınırı ve istisnalar için gece vakti ev araması yazısını okuyabilirsiniz; aynı kural iş yerleri için de geçerli.

Kimler orada bulunur

İş yeri sahibi aramada hazır bulunabilir. Siz yoksanız temsilciniz, ayırt etme gücüne sahip hısımlarınızdan biri, sizinle birlikte oturan biri ya da komşunuz hazır bulundurulur (CMK 120/1). Savcı yerinde değilse iş yerinin bulunduğu mahallenin ihtiyar heyetinden ya da komşulardan iki kişi bulundurulması da gerekir (CMK 119/4). Kişinin avukatının hazır bulunmasına ise hiçbir şekilde engel olunamaz (CMK 120/3). Ortağınızı, muhasebecinizi ya da avukatınızı hemen arayın; geldiklerinde arama bitmiş olsa bile, hangi saatte aradığınızı ve ne zaman geldiklerini not edin.

Belgeler, defterler ve bilgisayarlar

İş yeri aramalarının en çok tartışılan yanı burası. Belge ve kâğıtları inceleme yetkisi yalnızca Cumhuriyet savcısı ve hâkime aittir (CMK 122/1). Kolluk bunları okuyup içeriğine göre ayırma yapamaz; mühürler, dosyaya sunar. Siz ya da temsilciniz bu belgelere kendi mührünüzü koyabilir veya imzanızı atabilirsiniz. Mührün sonradan kaldırılıp incelenmesine karar verildiğinde siz ya da avukatınız çağrılır (CMK 122/2). İnceleme sonunda soruşturma konusu suçla ilgisi olmadığı anlaşılan belgeler size iade edilir (CMK 122/3).

Bilgisayar, sunucu ve kayıtlar için CMK 134 var. Somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebepleri ve başka surette delil elde etme imkânının bulunmaması hâlinde hâkim, gecikmesinde sakınca varsa savcı bilgisayarda arama, kopya çıkarma ve metne dökme kararı verebilir; savcı kararı yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur. Anayasa Mahkemesi bu maddenin tamamını iptal etti; iptal 25.02.2027'de yürürlüğe girecek ve o tarihe kadar mevcut madde uygulanıyor. Bilgisayar ve telefon konusunun ayrıntısı telefona el koyma ve şifre yazısında.

Elkoyma ve itiraz yolları

İspat aracı olarak yararlı görülen eşya muhafaza altına alınır; rızanızla teslim etmezseniz eşyaya elkonulabilir (CMK 123). Eşyayı yanında bulunduran kişi istem üzerine bunu göstermek ve teslim etmekle yükümlüdür; kaçınana disiplin hapsi hükümleri uygulanır, ama şüpheli veya sanık ile tanıklıktan çekinebilecek kişiler hakkında bu hüküm uygulanmaz (CMK 124). Hâkim kararı olmadan yapılan elkoyma yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur, hâkim kırk sekiz saat içinde karar vermezse elkoyma kendiliğinden kalkar (CMK 127/3). Eşyasına elkonulan kişi hâkimden her zaman bu konuda karar verilmesini isteyebilir (CMK 127/4). Süreler ve merci için el koyma kararına itiraz yazısına bakın.

Arama bittikten sonra elinizde ne olmalı

CMK 121/1 uyarınca arama sonunda istemeniz hâlinde size aramanın 116 ve 117. maddelere göre yapıldığını gösteren bir belge verilir. El konulan eşyanın listesini içeren bir defter de istenebilir; listede her cihazın, her dosyanın tek tek yazılması işinize yarar. Şüpheyi haklı kılan bir şey bulunmadıysa bunu belirten belge de istemeniz hâlinde verilir. Bu belgelerin hiçbiri kendiliğinden gelmez, istemek gerekir.

Eşyanın mülkiyetine ilişkin görüşleriniz de belgelere yazılır (CMK 121/2). Örneğin kasadaki dizüstü bilgisayar ortağınıza aitse, bunu orada söyleyin ve yazdırın. Sonradan "o cihaz benim değil" demek, tutanakta hiçbir karşılığı yoksa zayıf kalır.

Çalışanlar, müşteriler ve iş akışı

Arama sürerken iş yerinde çalışanlar ve müşteriler olabilir. Aramanın kapsamı karar veya emirde yazılı yerle sınırlıdır. Kararda yalnızca depo yazıyorsa, ön büro ya da yönetici odası için ayrıca dayanak aranır. Çalışanlarınıza sakin kalmalarını, kimsenin bir şey saklamaya, silmeye ya da değiştirmeye kalkışmamasını söyleyin: delil karartma gibi görünen bir davranış, kendi başına yeni bir şüphe doğurur.

Ticari yazışmalar ve müşteri bilgileri söz konusuysa, bunların gizlilik taşıdığını tutanakta kısaca belirtmenizde yarar var. Bu, aramayı durdurmaz; ama sonradan verilerin kullanımı konusunda yapılacak bir başvuruda dayanak olur.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir kafe işletmecisisiniz ve ihbar üzerine iş yerinize gelen ekip, savcının yazılı emrini gösteriyor. Emirde fiil olarak "kaçak ürün bulundurma" yazıyor, adres doğru, süre var. Siz iş yerinde değilsiniz; müdürünüz burada. Müdürünüz arama sırasında hazır bulunur, siz avukatınızı çağırırsınız. Kasadaki defterler mühürlenir, bilgisayarın kaydı kopyalanır. Emir savcıdan çıktıysa ve gecikmesinde sakınca gerekçesi yazılmamışsa, bu gerekçenin eksikliği sonradan tartışılabilir. Bu bir sonuç tahmini değil, hangi noktaların kontrol edileceğinin gösterimi.

Aramadan önce hazırlık olmaz mı

Aramayı önceden bilmek çoğu zaman mümkün değil; ama düzenli tutulan bir iş yeri, arama anında daha az sorun yaşar. Muhasebe belgelerinin ve sözleşmelerin belli bir yerde durması, bilgisayarlarda kimin hangi verilere eriştiğinin bilinmesi ve avukatınızın telefon numarasının kasanın yanında yazılı olması basit ama işe yarar adımlardır.

Sık yapılan hatalar

Birincisi, kararı okumadan "buyurun" demek. İkincisi, kapıdaki memurla suç konusunda konuşmaya başlamak: söylenenler tutanağa geçebilir, susma hakkı bu yüzden önemli. Üçüncüsü, eşya listesini ve arama sonunda istenebilen belgeleri (CMK 121) almamak. Dördüncüsü, personelin telefonunu ya da kamera kayıt cihazını teslim ederken ne alındığını yazdırmamak. Beşincisi, aramadan sonra hukuka aykırılığı fark edip süreyi kaçırmak: kanuna aykırı elde edilen delil mahkemede reddedilir (CMK 206/2-a), ama bunun için aykırılığın zamanında ileri sürülmesi gerekir; hukuka aykırı delil yazısı bunu açıklıyor.

Arama sırasında arayabilirsiniz

İş yerinde arama sürerken ya da hemen ardından durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir veya WhatsApp'tan yazabilirsiniz. Elkoymada yirmi dört ve kırk sekiz saatlik süreler işlediği için ilk saatler önemli. Aramanın hukuka uygunluğu, el konulan belge ve cihazların akıbeti dosyaya bağlı; genel çerçeve için ceza hukuku sayfasına da göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 116, 117, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 127, 134, 206, 217

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.