İhmal ile öldürme olur mu, ihmali davranışla öldürme cezası

Bir bebeğe zamanında bakmamak, bir hastaya ilacını vermemek ya da yaraladığınız birini yolda bırakıp gitmek. Bunların hiçbirinde elinizi kimseye sürmüş olmayabilirsiniz. Yine de ölüm gerçekleşirse kanun sizi öldürme suçundan sorumlu tutabilir. TCK 83, “yapmama”nın da bir tür öldürme olabileceğini kabul ediyor, ama ağır şartlarla.

Madde 83 hangi durumu anlatıyor

Başlığı “Kasten öldürmenin ihmali davranışla işlenmesi”. Birinci fıkra şunu der: kişinin yükümlü olduğu belli bir icrai davranışı yapmaması yüzünden ölüm meydana gelmişse, sorumlu tutulabilmesi için bu ihmalin icrai davranışa eşdeğer olması gerekir. Yani sorun yalnızca “bir şey yapmadı” demek değil; yapması gereken şeyin ölümü önleyecek nitelikte ve belirli olması, yapmamasının da fiilen eliyle öldürmekle aynı ağırlıkta sayılabilmesi gerekir.

İkinci fıkra eşdeğerlik için iki yol gösteriyor. Birincisi, kişinin belli bir davranışı yapma konusunda kanundan veya sözleşmeden doğan bir yükümlülüğünün bulunması. Anne babanın çocuğa, bakıcının sözleşmeyle üstlendiği kişiye, hekimin hastaya karşı yükümlülüğü bu çerçevede düşünülebilir. İkincisi, kişinin önceden gerçekleştirdiği davranışın başkalarının hayatı bakımından tehlikeli bir durum yaratmış olması. Birini ağır yaralayıp yardım çağırmadan bırakmak ya da başkasını tehlikeye sokan bir düzeneği kurup bırakmak bu gruba örnek verilebilir.

Kast yoksa ne olur

Dikkat edin: madde 83, kasten öldürmenin ihmalle işlenmesini düzenliyor. Yani ölüme sebep olan kişide kast, ya da en az olası kast aranıyor. Kast yoksa fakat dikkat ve özen yükümlülüğü ihlal edilmişse taksirle öldürme (TCK 85) gündeme gelir; cezası iki yıldan altı yıla kadar hapistir. Dosyalarda çekişme çoğu kez burada başlıyor: Kişi ölüm riskini gerçekten görüp beklemeyi mi seçti, yoksa durumun ciddiyetini mi fark etmedi? İkisinin cezası arasında çok büyük fark var.

Kast ile taksirin sınırı için olası kast ile bilinçli taksirin farkı yazısına bakabilirsiniz.

Ceza ne kadar

Fıkra 3 ihmal dolayısıyla ölüme neden olan kişi için özel bir ceza indirimi sistemi getiriyor. Temel ceza olarak ağırlaştırılmış müebbet yerine yirmi yıldan yirmibeş yıla kadar, müebbet yerine onbeş yıldan yirmi yıla kadar, diğer hâllerde on yıldan onbeş yıla kadar hapis cezasına hükmolunabilir. Bu, madde 81'in temel hâli için müebbet, madde 82'nin nitelikli hâlleri için ağırlaştırılmış müebbet öngörüldüğünü düşünürsek ihmalin daha hafif cezalandırıldığını gösteriyor. Ama fıkradaki son cümle önemli: cezada indirim yapılmayabilir de. Mahkeme, olayın ağırlığına bakıp indirimden vazgeçebilir.

Aynı dosyada başka indirim ya da artırım nedenleri de (tahrik, takdiri indirim, nitelikli hâller) sırayla uygulanır. Hesap bu yüzden tek bir rakamdan ibaret değildir.

Hangi mahkeme, hangi tutuklama kuralları

Ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ya da on yıldan fazla hapis gerektiren suçlara ağır ceza mahkemesi bakar (5235 sayılı Kanun m. 12); görev belirlenirken ağırlaştırıcı ya da hafifletici nedenler gözetilmez (m. 14), yani 83/3'teki indirim görevi değiştirmez. CMK 100/3'teki katalogda “Kasten öldürme (madde 81, 82, 83)” açıkça yazıyor; yani 83 kapsamında somut delillere dayanan kuvvetli şüphe varsa tutuklama nedeni var sayılabilir. Bu yine de otomatik tutuklama demek değil: hâkim 100/1 gereği ölçülülüğü gözetmek, CMK 101/1 gereği de adli kontrolün yetersiz kalacağını gerekçelendirmek zorunda. Gözaltı ve tutuklama sürecinde neler beklenebileceğini cinayet şüphelisi tutuklanır mı başlığında anlattık.

Varsayımsal bir örnek

Yaşlı annesine tek başına bakan bir çocuğun, annenin belirgin biçimde kötüleştiği günlerde sağlık kuruluşuna götürmediğini, ilaçlarını vermediğini ve birkaç gün sonra annenin öldüğünü düşünelim. Bu varsayımsal tabloda önce yükümlülüğün kaynağı sorulur (kanun mu, fiilî bakım ilişkisi mi, sözleşme mi?), sonra çocuğun annenin durumunun ölümcül olabileceğini görüp görmediği ve neden harekete geçmediği araştırılır. Aynı çocuğun gerçekten yoksulluk, bilgisizlik ya da hastalık nedeniyle durumu kavrayamadığı ortaya çıkarsa kastın yokluğu tartışılır. Hangi sonucun çıkacağı yazıdan kestirilemez; yalnızca tartılan etkenler görülüyor.

Terk ve yardım etmeme suçlarından farkı

İhmal yoluyla ölüme yol açan her fiil madde 83'e girmez; kanunda iki yakın hüküm daha var. TCK 97, yaşı veya hastalığı dolayısıyla kendini idare edemeyecek durumda olan ve bu nedenle koruma ve gözetim yükümlülüğü altında bulunan bir kimseyi kendi hâline terk eden kişiye üç aydan iki yıla kadar hapis öngörür; terk yüzünden mağdur ölmüşse neticesi sebebiyle ağırlaşmış suç hükümlerine göre cezaya hükmolunur. TCK 98 ise yaşı, hastalığı veya yaralanması dolayısıyla ya da başka herhangi bir nedenle kendini idare edemeyecek durumda olan kimseye hâl ve koşulların elverdiği ölçüde yardım etmeyen ya da durumu derhâl ilgili makamlara bildirmeyen kişiyi bir yıla kadar hapisle veya adli para cezasıyla cezalandırır. Yardım veya bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmemesi yüzünden kişi ölürse ceza bir yıldan üç yıla kadar hapistir.

Aradaki fark, kişinin ölümle olan bağında yatıyor. Yoldan geçen biri yardım etmezse 98'e girer; ama ölüme gidişi yaratan davranışın sahibi ya da yükümlülüğü doğrudan üstlenen kişi ise 83 gündeme gelir. İddianamede hangi maddenin seçildiği bu yüzden cezanın tamamını değiştirir. Daha ayrıntılı bilgi için yardım etmeme suçu ve bakıma muhtaç kişiyi terk suçu makalelerine bakabilirsiniz.

Sağlık hizmetlerinde ve bakım işlerinde ihmal

Sözleşmeden doğan yükümlülük en çok sağlık ve bakım alanında karşımıza çıkıyor. Bir hastaya bakmayı sözleşmeyle üstlenen kişi ya da hasta bakım hizmeti veren bir kurum, bu sözleşmeden doğan yükümlülüğe aykırı davranış sonucu ölüm meydana gelirse 83/2-a kapsamında değerlendirilebilir. Ancak sağlık çalışanlarının hatalı tedavi dosyalarında kural olarak taksir sorusu öne çıkar: tedavide özen yükümlülüğüne aykırılık mı vardı, yoksa hastalığın kendi seyri mi ölüme yol açtı? Bu soru çoğunlukla bilirkişi raporlarıyla çözülür. Konuyu doktor hatası sonucu ölüm: ceza davası makalesinde ayrıca ele aldık.

Nedensellik bağı da ayrı bir tartışma konusu. İhmalin ölümü gerçekten sağladığı, yani beklenen davranış yapılsaydı ölümün büyük ihtimalle gerçekleşmeyeceği gösterilemezse sorumluluk kurulamaz. Hastalığı ağır ve kurtarılması zaten güç olan bir kişide, ihmal ile ölüm arasındaki bağın hekim ve adli tıp raporlarıyla araştırılması bu yüzden şart.

Dikkat edilecek noktalar

İlk nokta, yükümlülüğün niteliğini baştan netleştirmek. Dosyada “bakmakla yükümlü” gibi genel ifadeler kullanılıyorsa bu yükümlülüğün hangi kaynaktan doğduğunun ve ne kadar belirli olduğunun sorulması gerekir. İkinci nokta, ölümle ihmal arasındaki bağ: yapılması gereken davranış gerçekten yapılsaydı ölüm önlenebilecek miydi? Bu soru çoğunlukla adli tıp ve bilirkişi raporları üzerinden tartışılır. Üçüncü nokta, tanıkların ve tıbbi kayıtların erken toplanması; bir süre geçtikten sonra bu kayıtlara ulaşmak zorlaşabilir.

Gözaltında ya da ifade sırasında verilen kısa cevapların sonradan kastın en önemli delili sayılabileceğini unutmayın. Hangi soruya nasıl cevap verileceği, dosyanın içeriği görüldükten sonra konuşulmalı. Bu ilk saatlerin düzeni için öldürme şüphesiyle gözaltında ilk günler yazısı yol gösterebilir.

Cezanın belirlenmesinde sırayla ne olur

Mahkeme önce hangi maddeden hüküm kuracağını belirler: kast varsa 83 (ve ona bağlı olarak 81 ya da 82), yoksa taksirle öldürme. Sonra 83/3'teki indirimli aralıklardan hangisinin uygulanacağına bakar. Olası kast hâli varsa TCK 21/2 devreye girer ve müebbet gerektiren suçlarda yirmi yıldan yirmibeş yıla kadar hapis verilir. Bu hesapların üst üste nasıl bineceği dosyadaki gerekçeli kararda yazar; kararın hangi fıkrayı seçtiği, itiraz ve istinaf sürecinin de çıkış noktasıdır.

Sizin durumunuzda neye bakılır

İhmalle öldürme dosyaları, madde metninin geniş görünen ifadelerine rağmen fiilî olayın ayrıntılarına çok bağlı. Yükümlülük kaynağı, ihmalin süresi, kişinin durumu bilip bilmediği ve ölümle bağlantı ayrı ayrı incelenmeden kimsenin sorumluluğu hakkında konuşulamaz. Bir yakınınız bu tür bir soruşturmadaysa ya da siz ifadeye çağrıldıysanız, iletişim sayfasındaki telefondan arayarak ya da WhatsApp'tan yazarak durumu anlatabilirsiniz; özellikle ifade günü yaklaşıyorsa erken görüşmek hazırlık süresini uzatır. Alan hakkında genel bilgi için ceza hukuku sayfasına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 21, 22, 81, 82, 83, 85, 97, 98
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 100, 101
• 5235 sayılı Kanun m. 12, 14

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.