Çocuklarda dava zamanaşımı ne kadar, 12-15 ve 15-18 yaş farkı

Çocukken işlenen bir suçta dava zamanaşımı süreleri kısalır. Fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmuş ama 15 yaşını doldurmamış kişi için genel süreler yarıya, 15 yaşını doldurmuş ama 18 yaşını doldurmamış kişi için üçte ikiye iner (TCK m. 66/2). Aşağıda bu hesabın nasıl yapıldığını, örnekleri ve sık yapılan hataları anlatıyoruz.

Önce genel kural

Dava zamanaşımı, belirli bir süre geçince devlete suçu kovuşturma yetkisini kaldıran bir kuraldır. Süreler TCK m. 66/1'de ceza türüne göre sıralanır:

• Ağırlaştırılmış müebbet hapis gerektiren suçlarda otuz yıl,
• müebbet hapis gerektiren suçlarda yirmi beş yıl,
• yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis gerektiren suçlarda yirmi yıl,
• beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis gerektiren suçlarda on beş yıl,
• beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezası gerektiren suçlarda sekiz yıl.

Yetişkin için bu süreler aynen uygulanır. Çocuk için ise ikinci fıkra devreye girer.

Yarıya ve üçte ikiye inme

TCK m. 66/2 iki yaş grubu için ayrı oran koyar. Fiili işlediği sırada oniki yaşını doldurmuş olup onbeş yaşını doldurmamış olanlarda bu sürelerin yarısı, onbeş yaşını doldurmuş olup onsekiz yaşını doldurmamış olanlarda üçte ikisi geçince kamu davası düşer.

Bu oranları genel sürelere uygulayınca şu tablo çıkar:

• Sekiz yıllık süre: 12-15 yaşta dört yıl, 15-18 yaşta beş yıl dört ay.
• On beş yıllık süre: 12-15 yaşta yedi buçuk yıl, 15-18 yaşta on yıl.
• Yirmi yıllık süre: 12-15 yaşta on yıl, 15-18 yaşta on üç yıl dört ay.
• Yirmi beş yıllık süre: 12-15 yaşta on iki buçuk yıl, 15-18 yaşta on altı yıl sekiz ay.
• Otuz yıllık süre: 12-15 yaşta on beş yıl, 15-18 yaşta yirmi yıl.

Yaş hangi tarihe göre?

Maddenin ifadesi açık: "fiili işlediği sırada". Dava yıllar sonra açılmış, kişi ergin olmuş olsa bile suç anındaki yaş geçerlidir. Bir kişi on yedi yaşında bir suç işlediyse ve dava yirmi beş yaşında açılıyorsa, süre üçte ikiye inmiş şekilde hesaplanır.

Bu yüzden nüfus kayıt örneği ve doğum tarihi kanıtı dosyanın temel belgesidir. Yaşın tartışıldığı hallerde kayıt, hastane belgeleri ya da gerekirse kemik yaşı tespiti gündeme gelebilir. Fiilin tam tarihinin belirsiz olduğu dosyalarda bu mesele daha da önem kazanır.

Üst sınır esas alınır

TCK m. 66/4 uyarınca süreler belirlenirken suçun kanunda yazılı cezasının üst sınırı göz önünde bulundurulur. Seçimlik cezaları gerektiren suçlarda hapis cezası esas alınır. Yani "hapis veya adli para cezası" öngörülen bir suçta, adli para cezası değil hapis cezasının üst sınırı hesaba katılır.

Üçüncü fıkra da şunu ekler: süre belirlenirken dosyadaki mevcut deliller itibarıyla suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli halleri de göz önünde bulundurulur. Eğer dosyada nitelikli hale ilişkin delil varsa, hesap daha uzun bir süre üzerinden yapılabilir.

Varsayımsal bir örnek düşünelim

Bir kişi 16 yaşındayken, üst sınırı üç yıl hapis olan bir suç işlemiş olsun. Genel süre sekiz yıldır. 15-18 yaş grubunda bu sürenin üçte ikisi alınır, yani beş yıl dört ay eder. Fiilin üzerinden beş yıl dört ay geçmişse ve zamanaşımını kesen ya da durduran bir olay yoksa kamu davası düşer.

Aynı fiili 13 yaşında işlemiş olsaydı süre yarıya inecek, dört yıl olacaktı. Bu hesap yalnızca bir örnektir; gerçek dosyada fiil tarihi, nitelikli haller ve durma ya da kesilme sebepleri ayrıca incelenir.

Süre ne zaman başlar?

Genel olarak zamanaşımı, tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden başlar. Teşebbüste son hareketin yapıldığı gün, kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği gün, zincirleme suçlarda son suçun işlendiği gün esas alınır. Bu çocuk faille ilgili ek bir kural getirmez.

Dikkat: TCK m. 66/6'daki "çocuğun on sekiz yaşını bitirdiği günden itibaren işlemeye başlar" kuralı, suçu işleyen çocuğu değil, çocuğa karşı üstsoy veya hüküm ve nüfuz sahibi kimseler tarafından işlenen suçlarda mağdur çocuğu ilgilendirir. İki durum sıkça karıştırılır.

Sık yapılan hata

En yaygın hata, çocuğun dava tarihindeki yaşına bakıp yetişkin süresini uygulamaktır. Bir başka hata, suç tarihinde on iki yaşını doldurmamış kişinin durumunu hesaba katmamaktır; bu yaş grubu için ceza sorumluluğu konusu ayrıdır, ayrıntıyı 12 yaşından küçük çocuk suç işlerse yazısında bulabilirsiniz.

Bir diğer hata da zamanaşımını sadece kendi başına bakmaktır. Süreyi durduran ya da kesen hâller bulunur ve bunlar, kağıt üzerinde dolmuş görünen sürenin gerçekte dolup dolmadığını değiştirebilir. Bu yüzden dosyadaki işlemlerin tarihlerini tek tek çıkarmak gerekir.

Yaş gruplarına göre diğer sonuçlar

Zamanaşımı, çocuk ceza sisteminin yalnızca bir parçasıdır. 12-15 yaş arası çocuğun ceza sorumluluğu ve 15-18 yaş arası çocuğa uygulanan ceza indirimi yazılarımız, aynı yaş gruplarının yargılama ve cezalandırmasını anlatıyor. Süreçte çocuk mahkemesinin rolü için çocuk mahkemesi nedir yazısına bakabilirsiniz.

Zamanaşımı ile ceza sorumluluğu aynı şey değil

Zamanaşımı dolmuşsa davanın düşmesi bir usul sonucudur; fiilin suç olup olmadığına dair bir karar anlamına gelmez. Zamanaşımı dolmamışsa ise çocuğun yaşına göre ceza indirimi, tedbir ya da çocuk mahkemesine özgü diğer hükümler ayrıca işler.

Ne yapmalı?

Dosyanız varsa önce fiil tarihini, doğum tarihini ve dosyadaki işlem tarihlerini bir çizelgeye yazın. Zamanaşımı itirazı, duruşmada ya da dilekçeyle ileri sürülebilir; ayrıca mahkeme bunu resen de gözetir. Hesabı elinizle yapmak yerine belgelerle birlikte bir avukata göstermeniz daha güvenlidir.

Ceza hukuku çalışma alanımıza göz atabilir, iletişim sayfasından telefonla arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz. Süre hesabı rakamlara dayandığı için, belgeleri baştan sunmak değerlendirmeyi hızlandırır.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 66

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.