KISACA
- Fiili işlediği sırada onbeş yaşını doldurmuş, onsekiz yaşını doldurmamış kişilerin cezası, ağırlaştırılmış müebbet ve müebbet dışında üçte bir oranında indirilir.
- Ağırlaştırılmış müebbet gerektiren suçta ondokuz yıldan yirmiyedi yıla, müebbet gerektiren suçta onbeş yıldan onsekiz yıla kadar hapis verilir.
- Diğer suçlarda her fiil için verilecek hapis cezası onbeş yıldan fazla olamaz.
- 7593 sayılı Kanunla eklenen fıkra, kasten öldürme ve ağır yaralamada hâkime bu indirimi uygulamama imkânı verir.
Onbeş yaşını doldurmuş ama onsekiz yaşını doldurmamış bir çocuk, yetişkinle aynı sınırlar içinde yargılanmaz. Türk Ceza Kanunu m. 31/3, bu yaş grubu için cezanın üçte birinin indirilmesini öngörür. Ama kanun burada durmaz; üst sınırlar belirler ve belirli ağır suçlarda hâkime hareket alanı bırakır.
Kural: üçte bir indirim
Fiili işlediği sırada onbeş yaşını doldurmuş, onsekiz yaşını doldurmamış kişiler hakkında, suç ağırlaştırılmış müebbet veya müebbet hapis cezasını gerektirmiyorsa cezanın üçte biri indirilir. Bu hâlde her fiil için verilecek hapis cezası onbeş yıldan fazla olamaz. Bu sınır, 7593 sayılı Kanunla önceki on iki yıldan onbeş yıla çıkarıldı.
Bir hesap örneği vermek gerekirse: yetişkin için üç yıl hapis öngören bir suçta, üçte bir indirimle iki yıl çıkar. Rakamlar yalnızca mantığı göstermek içindir; çocuğun somut cezası temel ceza, artırım nedenleri ve takdiri indirimler hesaplandıktan sonra bulunur.
Müebbet ve ağırlaştırılmış müebbet
Aynı fıkra, ağır cezalar için sabit aralıklar koyar. Suç ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiriyorsa ondokuz yıldan yirmiyedi yıla kadar, müebbet hapis cezasını gerektiriyorsa onbeş yıldan onsekiz yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.
Bu aralıklar, 7593 sayılı Kanun öncesindeki düzenlemeye göre yukarı çekilmiştir. Önceki sınırlar onsekiz yıldan yirmidört yıla ve oniki yıldan onbeş yıla şeklindeydi. Aleyhe değişiklik önceki suç tarihine uygulanmadığı için (TCK m. 7/2), olayın tarihi dosyada çok önemli bir ayrıntıdır.
Hâkime tanınan yeni takdir
7593 sayılı Kanunla eklenen dördüncü fıkra, kasten öldürme (madde 81, 82) ve neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama (madde 87, fıkra 2 ve 4) suçlarını işleyen onbeş yaşını doldurmuş, onsekiz yaşını doldurmamış kişiler için üçüncü fıkra hükümlerinin uygulanmayabileceğini söyler.
Hâkim bunu yaparken şu hususlardan biri ya da birkaçını göz önünde bulundurur: kasta dayalı kusurun ağırlığı, güdülen amaç ve saik, suçun işleniş şekli, daha önce kasıtlı bir suçtan hapis cezasına mahkûm edilmiş olma. Yani indirimin uygulanmaması otomatik değildir; kararın gerekçesinde bu ölçütlere dayanılması beklenir. Bu tür dosyalar ağır ceza mahkemesinde görülür. Ayrıntı için çocuğun kasten öldürme davası yazısına bakabilirsiniz.
Varsayımsal bir örnek düşünelim
On altı yaşındaki bir çocuk, sosyal medyada yazıştığı kişiyi tehdit ettiği için hakkında dava açılmış olsun. Tehdit suçunun yetişkin için öngörülen cezası belirlendikten sonra, çocuk olduğu için üçte biri indirilir. Dosyada ayrıca hükmün açıklanmasının geri bırakılması ya da seçenek yaptırım gibi imkânlar da değerlendirilir. Bunlar için çocuklarda HAGB ve çocuklarda uzlaştırma yazılarına bakabilirsiniz.
Burada sonucu önceden söylemek mümkün değildir. Çocuğun geçmişi, suçun niteliği ve delillerin gücü sonuca doğrudan etki eder.
Dikkat edilecek noktalar
Birincisi, yaş hesabı fiil tarihine göre yapılır. Olay onsekiz yaşını doldurmadan bir hafta önce olduysa, dava onsekizden sonra açılsa bile çocuk hükümleri uygulanır.
İkincisi, indirim yalnızca ceza miktarını etkiler; suçun oluşup oluşmadığı sorusunu etkilemez. Savunmanın önce olayın suç oluşturup oluşturmadığına, delillerin hukuka uygunluğuna odaklanması gerekir.
Üçüncüsü, çocuk hakkında verilecek cezanın infazı da farklı işler. Cezanın nasıl infaz edileceği çocuğa hapis cezası verilirse yazısında anlatılıyor.
Dördüncüsü, aile olarak “çocuk olduğu için zaten az ceza alır” beklentisine kapılmamak gerekir. Ağır suçlarda sınırlar yüksektir ve hâkim takdiri devrededir.
Küçük yaş grupları ile farkı
Oniki yaşından küçükler için ceza kovuşturması yapılamazken, oniki ile onbeş yaş arasında algılama yeteneğine göre karar verilir. Onbeş yaşından sonra ceza sorumluluğu kural olarak vardır ve değerlendirme indirim üzerinden yürür. Karşılaştırma için 12 yaşından küçük çocuk ve 12-15 yaş arası ceza sorumluluğu yazılarını okuyabilirsiniz.
Ne yapmalısınız?
Çocuğunuz hakkında dava ya da soruşturma varsa, olay tarihini ve çocuğun doğum tarihini netleştirin, tebligat ve iddianameyi saklayın. Ardından bir ceza avukatıyla dosyayı inceleyin. İndirimin nasıl hesaplanacağı, hangi seçeneklerin gündeme gelebileceği ve savunmanın hangi noktadan kurulacağı ancak dosyayı görünce söylenebilir.
Bize iletişim sayfasından telefonla ya da WhatsApp'tan ulaşabilirsiniz. Genel çerçeve için ceza hukuku sayfamıza göz atabilirsiniz. Duruşma tarihi yaklaştıkça yapılacak hazırlık azaldığı için, dosya geldiğinde beklemeden görüşmek işinize yarar.
Cezanın belirlenmesinde diğer unsurlar
Çocuk indirimi tek başına cezayı belirlemez. Önce suçun yetişkin için öngörülen cezası bulunur, sonra varsa teşebbüs, iştirak ya da nitelikli hâl gibi nedenler hesaba katılır. Hâkim ayrıca takdiri indirim nedenlerini değerlendirebilir. Çocuğun yaşı, geçmişi ve olaydan sonraki tutumu bu aşamada önem taşır.
Dosyada çocuğun lehine bilgi sunmak, savunmanın görevidir. Okul başarısı, aile durumu, olaydan sonra gösterdiği pişmanlık ve zararı giderme çabaları kayda geçirilebilir. Bunlar dilekçeyle, belgeyle ve gerektiğinde tanıkla desteklenmelidir.
Ceza çıkarsa hangi seçenekler vardır?
Verilecek hapis cezası bir yıl veya daha kısaysa seçenek yaptırıma çevrilebilir (TCK m. 50, 49/2). Erteleme için üst sınır iki yıldır, fiili işlediği sırada onsekiz yaşını doldurmamış kişiler bakımından üç yıldır (TCK m. 51/1); hükmün açıklanmasının geri bırakılması ise iki yıl veya daha az hapis ya da adli para cezasında gündeme gelir (CMK m. 231). Bunların diğer şartları dosyaya göre ayrıca aranır. Uzlaştırmaya tabi suçlarda anlaşma sağlanırsa dava düşer. Hangi seçeneğin mümkün olduğu cezanın türüne, çocuğun sabıkasına ve olayın niteliğine bağlıdır; bu yüzden dava sürecinde bu ihtimalleri baştan hesaba katmak gerekir. Ayrıca çocuğa verilen hapis cezasının ertelenmesi yazısı bu başlığı ayrıntılı ele alıyor.
Yaşın ispatı ve belgeler
Çocuk hükümlerinden yararlanmak için yaşın belgelenmesi gerekir. Nüfus kayıt örneği çoğu zaman yeterlidir, ancak kayıtta çelişki varsa bunun dosyada giderilmesi önemlidir. Olay tarihinde çocuğun onsekizinden gün alıp almadığı, hükmün niteliğini baştan değiştirir. Bu nedenle iddianamedeki suç tarihi ile nüfus kaydındaki doğum tarihini yan yana koyup kontrol etmek, ilk yapılacak işlerden biridir.
Birden fazla suç varsa her fiil ayrı değerlendirilir. Bir fiil onsekiz yaşından önce, diğeri sonra işlenmişse çocuk hükümleri yalnızca öncekine uygulanır.
Sık sorulan sorular
15-18 yaş arası çocuğa ne kadar indirim yapılır?
Ağırlaştırılmış müebbet ve müebbet dışındaki suçlarda cezanın üçte biri indirilir (TCK m. 31/3).
Cezanın üst sınırı var mı?
Evet. Diğer cezalarda her fiil için verilecek hapis cezası onbeş yıldan fazla olamaz.
Müebbet gerektiren suçta çocuğa ne verilir?
Müebbet hapis gerektiriyorsa onbeş yıldan onsekiz yıla kadar, ağırlaştırılmış müebbet gerektiriyorsa ondokuz yıldan yirmiyedi yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.
İndirim her suçta zorunlu mu?
Genel kural indirimdir. Ancak 7593 sayılı Kanunla eklenen fıkra, kasten öldürme ile neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama suçlarında hâkimin üçüncü fıkra hükümlerini uygulamamasına izin verir.
Çocuğun yaşı fiil tarihine göre mi bakılır?
Evet. Fiili işlediği sırada onbeş yaşını doldurmuş olması ve onsekiz yaşını doldurmamış olması esastır.
Dayanak mevzuat
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 7, 31, 49, 50, 51
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 231
- 7593 sayılı Kanunla yapılan değişiklikler
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.