KISACA
- Fiili işlediği sırada oniki yaşını doldurmamış çocuğun ceza sorumluluğu yoktur.
- Bu çocuklar hakkında ceza kovuşturması yapılamaz, ancak çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir.
- Ceza verilmemesi, olayın tamamen kapanacağı anlamına gelmez; koruyucu ve destekleyici tedbirler gündeme gelebilir.
- Sağır ve dilsiz çocuklarda yaş sınırı onbeş yaşa kadar uzar (TCK m. 33).
Oniki yaşını doldurmamış bir çocuk ceza almaz. Türk Ceza Kanunu m. 31/1 bunu açıkça yazar: fiili işlediği sırada oniki yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur ve haklarında ceza kovuşturması yapılamaz. Ama “ceza yok” cümlesi “hiçbir şey olmayacak” demek değildir; çocuğun korunması, zararın giderilmesi ve ailenin ne yapacağı ayrı sorulardır.
Kanun tam olarak ne diyor?
Madde metni iki şeyi birlikte söyler. Birincisi, bu çocuklar hakkında ceza kovuşturması yapılamaz. Yani çocuk sanık olarak mahkemeye çıkarılmaz, hakkında hapis cezası ya da adli para cezası verilmez. İkincisi, çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir.
Güvenlik tedbirleri cezanın yerine geçen bir yaptırım gibi düşünülmemeli. Amaç çocuğun ve çevrenin korunmasıdır. Bunun pratikte nasıl göründüğünü koruyucu ve destekleyici tedbirler yazısında anlattık.
Yaş hangi tarihe göre hesaplanır?
Kanun “fiili işlediği sırada” diyor. Yani esas alınacak yaş, olayın olduğu günkü yaştır. Çocuk olaydan iki ay sonra oniki yaşını doldursa bile, olay anında oniki yaşından küçükse ceza sorumluluğu doğmaz. Tersi de geçerli: olay tarihinde oniki yaşını doldurmuş çocuk için sonradan yaşın değişmesi bir şey ifade etmez.
Doğum tarihi şüpheli olan durumlarda dosyadaki nüfus kaydı ve diğer belgeler önem taşır. Kaydın doğruluğuna itiraz ediliyorsa bu ayrıca ele alınmalıdır. Kendi başınıza yaş tartışması başlatmak yerine dosyada ne yazdığını öğrenmeniz daha sağlıklıdır.
Sağır ve dilsiz çocuk istisnası
TCK m. 33'e göre, oniki yaşını doldurmamış çocuklara ilişkin hükümler, onbeş yaşını doldurmamış sağır ve dilsizlere uygulanır. Kural basit: sağır ve dilsiz çocuğun yaş sınırı üç yıl ileri kayar. Bu sınır sonrasındaki gruplar için de aynı mantık işler. Böyle bir durum varsa sağlık raporlarının dosyaya girmesi önemlidir.
Soruşturma yapılır mı?
Ceza kovuşturması yapılamaması, polisin ya da savcının olayı hiç incelemeyeceği anlamına gelmez. Çocuk Koruma Kanunu uyarınca çocuk hakkındaki işlemler çocuk bürosunda görevli savcı tarafından yürütülür (5395 sayılı Kanun m. 15/1). Savcı, çocuğun durumuna göre koruyucu ve destekleyici tedbirlerin uygulanmasını çocuk hâkiminden isteyebilir.
Bu süreçte çocuğun ifadesi alınabilir. Çocuk için müdafi görevlendirilmesi kuralı yaşa göre ayrım yapmaz: müdafii olmayan çocuğa istemi aranmaksızın bir müdafi görevlendirilir (CMK m. 150/2). Ayrıntılar için çocuk ifadesi yazısına göz atın.
Varsayımsal bir örnek düşünelim
Dokuz yaşındaki çocuğunuz, sınıf arkadaşının telefonunu alıp okul bahçesinde bozmuş olsun. Okul müdürü polisi arıyor ve “şikâyetçi olacağız” diyor. Bu durumda çocuk hakkında ceza kovuşturması yapılamaz. Yine de polis ifade almak isteyebilir, çocuk bürosu savcısı dosyayı inceleyebilir ve ailenin görüşü sorulabilir. Telefon ücreti konusu ise ceza dosyasından ayrı biçimde, hukuk yoluyla gündeme gelebilir.
Yapmanız gereken çocuğu suçlamak ya da “hiçbir şey olmaz” diyerek geçiştirmek değil; ne olduğunu sakince öğrenmek, çağrıyı yanıtlamak ve yanınızda bir avukat bulundurmaktır.
Ailelerin düştüğü yanlışlar
İlk yanlış, “çocuk olduğu için dosya zaten kapanır” varsayımıdır. Kovuşturma yapılamaz, ama çocuk bürosunun işlemi sürebilir ve güvenlik tedbiri değerlendirilebilir.
İkinci yanlış, çocuğa “kabul et, bir şey olmaz” diye telkin etmektir. Çocuğun anlattığı şey tutanağa geçer ve başka bir bağlamda kullanılabilir. Olayın gerçekte nasıl yaşandığını öğrenmeden çocuğun konuşmasına yön vermemek gerekir.
Üçüncü yanlış, mağdur ailesiyle sosyal medyada ya da mahallede tartışmaktır. Bu, hem çocuğun durumunu zorlaştırır hem de ileride uzlaşma ihtimalini azaltır.
Çocuk yaşı büyüdükçe ne değişir?
Fiil tarihinde çocuk oniki yaşını doldurmuşsa durum değişir. Oniki ile onbeş yaş arasında, çocuğun fiilin anlam ve sonuçlarını algılayıp algılamadığı değerlendirilir; bunu 12-15 yaş arası ceza sorumluluğu yazısında açıkladık. Onbeş yaşından sonrası için 15-18 yaş indirimi yazısına bakabilirsiniz. Genel kavramlar için suça sürüklenen çocuk yazısı faydalı olur. Anne babanın sorumluluğu ayrı bir konudur: anne baba sorumlu mu.
Ne yapmalısınız?
Çocuğunuz hakkında bir şikâyet haberi aldıysanız önce olayın tarihini, çocuğun doğum tarihini ve gelen yazıları toplayın. Ardından bir ceza avukatıyla görüşün. Dosyanın ayrıntısına göre tedbir ihtimali, ifadenin nasıl verileceği ve mağdurla iletişimin nasıl kurulacağı değişir.
Bize iletişim sayfasından telefonla ulaşabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz. Çalışma alanımız hakkında bilgi için ceza hukuku sayfasına bakabilirsiniz. Erken görüşmek, çocuk bürosuna gidilmeden önce neyin söyleneceğini hazırlamanıza imkân tanır.
Mağdur tarafın tutumu ve tazminat
Çocuğa ceza verilemiyor diye mağdur tarafın talepleri ortadan kalkmaz. Zarar gören kişi, maddi ya da manevi zararını hukuk yoluyla isteyebilir. Bu konuda sorumluluğun kimde olacağı, çocuğun yaşına, gözetim durumuna ve olayın koşullarına göre değerlendirilir. Anne babanın durumu ayrı bir tartışma konusu olduğundan, ayrıntıyı yukarıda andığımız yazıda bulabilirsiniz.
Uygulamada en sağlıklı yol, olay yeni yaşandığında iki ailenin sakin bir zeminde konuşabilmesidir. Bunu yaparken yazılı ve imzalı bir metin olmadan ödeme sözü vermemek, konuşmaları kayıt altına almak gerekir. Aksi hâlde sonradan “bunu kabul etmiştiniz” tartışması çıkar.
Okul ve çevre boyutu
Olay okulda yaşandıysa disiplin işlemi ayrıca yürüyebilir. Okulun disiplin kararı ile ceza dosyası birbirinden bağımsızdır; biri diğerinin yerine geçmez. Okulun ya da başka bir kurumun ifadeyi nasıl kaydettiğine dikkat edin, çünkü tutanaklar savcılık dosyasına ulaşabilir. Çocuğa yöneltilen soruların tutanağını talep edebilir, çocuğun yanında bir yetişkinin bulunmasını isteyebilirsiniz.
Başka bir yetişkin işin içindeyse
Bazen küçük bir çocuk, daha büyük biri tarafından bir suça sürüklenir; örneğin bir eşyayı taşıması ya da başkasının yerine bir şey söylemesi istenir. Çocuk ceza almasa bile, onu kullanan kişi hakkında ayrı bir soruşturma açılabilir. Çocuğun anlatımı bu yüzden önem kazanır. Çocuğa kim, ne zaman, ne dedi sorularının cevabını sakin bir ortamda ve mümkünse müdafi eşliğinde almak, hem çocuğu korur hem de gerçeğin ortaya çıkmasına katkı sağlar.
Sık sorulan sorular
12 yaşından küçük çocuğa hapis cezası verilir mi?
Hayır. Oniki yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur ve haklarında ceza kovuşturması yapılamaz (TCK m. 31/1).
Çocuk hakkında hiçbir işlem yapılmaz mı?
Ceza kovuşturması yapılmaz, fakat çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir. Çocuğun bulunduğu ortam ve ihtiyaçlarına göre koruyucu ve destekleyici tedbirler de gündeme gelebilir.
Yaş nasıl hesaplanır?
Belirleyici olan, fiilin işlendiği andaki yaştır. Dava sırasında çocuğun yaşı büyümüş olsa bile fiil tarihindeki yaşa bakılır.
Sağır ve dilsiz çocuk için yaş sınırı değişir mi?
Evet. TCK m. 33 uyarınca oniki yaşını doldurmamış çocuk hükümleri, onbeş yaşını doldurmamış sağır ve dilsizler hakkında uygulanır.
Çocuğun verdiği zarar için tazminat istenebilir mi?
Ceza sorumluluğu bulunmaması, hukuki sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Tazminat konusu ayrı bir hukuk meselesidir ve dosyaya göre değerlendirilir.
Dayanak mevzuat
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 31, 33
- 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m. 3, 15
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 150
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.