KISACA
- Baba, evlilik dışı doğan çocuğunu nüfus memuruna veya mahkemeye yazılı başvurarak, resmî senette ya da vasiyetnamede beyanla tanıyabilir (TMK m. 295).
- Başka bir erkekle soybağı bulunan çocuk, bu bağ geçersiz kılınmadıkça tanınamaz.
- Tanıyan yanılma, aldatma veya korkutma sebebiyle iptal davası açabilir; ana, çocuk, savcı ve diğer ilgililer de dava açabilir (TMK m. 297, 298).
- Dava hakkı bir yıllık ve her hâlde beş yıllık hak düşürücü sürelere bağlıdır (TMK m. 300).
Evlilik dışında doğan çocukla baba arasındaki soybağı kendiliğinden kurulmaz; ya anne ile evlenilir, ya hâkim hükmü alınır, ya da baba çocuğu tanır. Tanıma bu üç yoldan en kısa olanıdır: baba beyanda bulunur, kayıt nüfus müdürlüğüne işlenir. Şartlar sade, ama tanımanın geri alınması çok daha zordur.
Çocuğu tanımak ne demek?
TMK m. 282'ye göre çocukla ana arasındaki soybağı doğumla kurulur. Baba ile soybağı ise ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle oluşur. Tanıma, babanın "bu çocuk benimdir" yönündeki hukuki beyanıdır. Tek taraflı bir işlemdir ve çocuğa, nüfus kaydında babanın adının yazılması ve baba olarak sorumluluklarının doğması sonucunu getirir.
Tanıma hangi yollarla yapılır?
TMK m. 295 üç şekil sayar. Birincisi, babanın nüfus memuruna ya da mahkemeye yazılı başvurusu. İkincisi, resmî senette yapacağı beyan; noterde düzenlenen bir belge buna örnektir. Üçüncüsü, vasiyetnamede yer alan beyan.
Pratikte en çok kullanılan yol nüfus müdürlüğüne kimlikle başvurmaktır. Beyan alınır, tutanağa bağlanır. Kanunun 296. maddesi uyarınca beyanı alan memur, hâkim ya da noter durumu babanın ve çocuğun kayıtlı olduğu nüfus müdürlüklerine bildirir; çocuğun kayıtlı bulunduğu müdürlük de tanımayı çocuğa ve anasına bildirir.
Kimin rızası gerekir?
Kanun ananın onayını aramaz, ama iki sınır koyar. Birincisi, tanıma beyanında bulunan kimse küçük veya kısıtlıysa veli veya vasisinin de rızası gerekir. Reşit olmayan bir babanın tanıması, ancak onun yasal temsilcisinin onayıyla geçerli olur.
İkincisi, başka bir erkekle soybağı bulunan çocuk, bu bağ geçersiz kılınmadıkça tanınamaz. Çocuk anne evliyken doğmuşsa nüfusta baba olarak koca görünür. Bu durumda önce soybağının reddi gerekir; ayrıntı için soybağının reddi davası yazısına bakabilirsiniz.
Tanımanın iptali: kimler dava açabilir?
Tanıma bir kez yapıldı mı geri alınmaz; yalnızca mahkeme kararıyla iptal edilir. Tanıyan, TMK m. 297 uyarınca yanılma, aldatma veya korkutma sebebiyle iptal davası açabilir. Dava anaya ve çocuğa karşı yöneltilir.
TMK m. 298'e göre ana, çocuk ve çocuğun ölümü hâlinde altsoyu, Cumhuriyet savcısı, Hazine ve diğer ilgililer de tanımanın iptalini dava edebilir. Bu davada davalı tanıyandır; tanıyan ölmüşse mirasçılarına karşı açılır. İlgili sıfatı, davayı açanın somut bir hukuki yararı bulunmasına bağlıdır; mirasçılar ya da nüfus kaydındaki değişiklikten etkilenenler buna örnek verilebilir.
İspat: kim neyi kanıtlar?
TMK m. 299 açık bir kural koyar: davacı, tanıyanın baba olmadığını ispatla yükümlüdür. Ana veya çocuk, tanıyanın baba olmadığı iddiasıyla iptal davası açmışsa ispat yükü ikinci bir adımla doğar; tanıyan gebe kalma döneminde ana ile cinsel ilişkide bulunduğuna dair inandırıcı kanıtları gösterdikten sonra ispat yükü davacı ana veya çocuğa geçer.
Uygulamada belirleyici delil çoğu zaman genetik inceleme raporudur. Mahkeme gerekli görürse bu incelemeye karar verir. Yanılma iddiasında ise tanıyanın neye, hangi bilgiye dayanarak hataya düştüğü açıklanmalıdır.
Süreler: bir yıl ve beş yıl
TMK m. 300 iki ayrı süre belirler. Tanıyanın dava hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği ya da korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde tanımanın üzerinden beş yıl geçmekle düşer. İlgililer için süre, davacının tanımayı ve tanıyanın çocuğun babası olamayacağını öğrendiği tarihten bir yıl, yine her hâlde beş yıldır. Çocuğun dava hakkı ergin olmasından başlayarak bir yıl geçmekle düşer.
Süreler geçtiği hâlde gecikmeyi haklı kılan bir sebep varsa, sebebin ortadan kalkmasından başlayarak bir ay içinde dava açılabilir.
Varsayımsal bir örnek düşünelim
Bir kişi, nişanlısından doğan çocuğu hastanede nüfus kaydı için tanır. İki yıl sonra çocuğun kendi çocuğu olmadığına dair güvenilir bilgiye ulaşır. Öğrendiği tarihten itibaren bir yıl içinde, tanımanın üzerinden de beş yıl geçmeden dava açmak zorundadır. Hâkimin vereceği karar delillere bağlıdır; ama sürenin kaçırılması davayı baştan sonuçsuz bırakabilir.
Tanımanın sonuçları ve evlilik
Tanıma yapılınca nüfus kaydına baba adı işlenir. Ana ile baba sonradan evlenirse TMK m. 292 gereği çocuk, kendiliğinden evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hükümlere tabi olur; ek bir işleme gerek kalmaz. Evlilik dışı doğan çocuğun nafaka ve velayet durumu için evlilik dışı doğan çocuğun hakları yazısına, baba tanımıyorsa babalık davası yazısına göz atın. Nafaka tarafı için evlilik dışı çocuk için nafaka yazısı da konuya yakındır.
Aile hukukundaki diğer işlerimiz aile hukuku sayfamızda toplanıyor.
Başvurmadan önce dikkat edilecekler
Tanıma geri dönüşü zor bir adımdır. Emin değilseniz önce genetik inceleme yaptırmak ve beyanı sonra vermek, süre ve masraf bakımından çoğu zaman daha rahattır. Her dosya çocuğun kayıtlı durumuna, ananın medeni hâline ve belgelere göre değişir. Telefonla arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; belgeleri görmeden net yönlendirme yapılamaz. Başvuru için iletişim sayfamızı kullanabilirsiniz.
Tanımanın bir yan sonucunu da akılda tutun: baba olarak kayda geçen kişi artık çocuğa karşı kanundan doğan bakım ve nafaka sorumluluğu altındadır, çocuk da babasının mirasçısı olur. Bu yüzden tanıma, duygusal bir karar olduğu kadar hukuki bir yükümlülüktür. Tanıma sonrası iptal davası açılırsa, karar kesinleşene kadar kayıt olduğu gibi kalır ve yükümlülükler sürer. Mahkeme iptale karar verirse nüfus kaydındaki baba adı silinir. İptal davasını kimin açtığı, kime karşı yöneltildiği ve hangi sebebe dayandığı baştan doğru kurulmazsa, dava süre bakımından da zarar görebilir. Anne açısından da benzer bir dikkat gerekir: çocuk adına açılacak davalarda kayyum atanması ve çocuğun yararının gözetilmesi gündeme gelebilir. Her iki taraf da belgelerini ve tarihlerini baştan toparlarsa süreç hızlanır.
Başvuru günü yanınızda kimlik belgesi, çocuğun doğum belgesi ve varsa ananın nüfus bilgileri bulunsun. Beyanı veren kişinin kimliğini ve yetkisini memur kontrol eder; eksik belge yüzünden işlem ertelenebilir. Yurt dışında yaşayan babalar için konsolosluk üzerinden beyan verme yolu da düşünülebilir, ama bunun şekil şartlarını önceden öğrenmek gerekir.
Sık sorulan sorular
Çocuğu tanımak için mahkemeye gitmek zorunlu mu?
Hayır. TMK m. 295'e göre tanıma, nüfus memuruna ya da mahkemeye yazılı başvuruyla veya resmî senette ya da vasiyetnamede yapılan beyanla olur.
Anne razı değilse baba çocuğu tanıyabilir mi?
Kanun tanıma için ananın rızasını şart koşmaz. Ancak çocukla başka bir erkek arasında soybağı varsa bu bağ geçersiz kılınmadan tanıma yapılamaz.
Küçük yaştaki baba çocuğu tanıyabilir mi?
Tanıma beyanında bulunan kimse küçük veya kısıtlıysa veli veya vasisinin de rızası gerekir.
Tanımadan sonra pişman olan baba iptal davası açabilir mi?
Pişmanlık tek başına iptal sebebi değildir. Tanıyan, ancak yanılma, aldatma veya korkutma sebebiyle iptal davası açabilir (TMK m. 297).
Tanımanın iptali için süre var mı?
Evet. Tanıyan için sebebin öğrenilmesinden başlayarak bir yıl ve her hâlde tanımanın üzerinden beş yıl geçmekle dava hakkı düşer (TMK m. 300).
Dayanak mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 282, 292, 295, 296, 297, 298, 299, 300
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.