Şüpheli ölümde otopsi nasıl yapılır, yakınların hakları

Evde ölü bulunan bir yakın, hastane kapısında anlaşılmayan bir ölüm, kazaymış gibi görünen ama içinize sinmeyen bir olay. Böyle durumlarda ilk yaşanan şey çoğu kez otopsi kararı. Yakınlar bunu bir tür saygısızlık olarak da algılayabiliyor; oysa şüpheli ölümde otopsi, ölümün nedeninin hukuken belirlenmesinin en temel adımı.

Savcı neden işe başlıyor

CMK 160/1'e göre Cumhuriyet savcısı, ihbar veya başka bir suretle bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez, kamu davasını açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere hemen işin gerçeğini araştırmaya başlar. Ölüm şüpheli görünüyorsa bu araştırmanın ilk basamağı ölünün muayenesi. Savcı delilleri şüphelinin lehine ve aleyhine toplamakla yükümlüdür (160/2), yani otopsi yalnızca suçlayıcı bir araç değil; kimi zaman ölümün doğal ya da kaza olduğunu da ortaya koyan belge.

Ölü muayenesi ve kimlik tespiti

CMK 86'ya göre engelleyici sebepler olmadıkça ölü muayenesinden veya otopsiden önce ölünün kimliği her suretle, özellikle kendisini tanıyanlara gösterilerek belirlenir. Eğer bir şüpheli veya sanık elde edilmişse, teşhis için ölü ona da gösterilebilir. Adli muayenede tıbbi belirtiler, ölüm zamanı ve ölüm nedenini belirlemek için tüm bulgular saptanır. Bu muayene Cumhuriyet savcısının huzurunda ve bir hekim görevlendirilerek yapılır.

Ölü muayenesi ile otopsi aynı şey değil. Muayene dışarıdan yapılan inceleme, otopsi ise cesedin içine de inen ayrıntılı tıbbi incelemedir.

Otopsi kimlerle, nasıl yapılır

CMK 87/1 otopsi için yapıyı açıkça yazıyor: Cumhuriyet savcısının huzurunda, biri adli tıp, diğeri patoloji dalından ya da başka bir daldan bir hekim, ya da biri pratisyen olmak üzere iki hekim. Zorunluluk bulunduğunda tek hekim de yapabilir; bu durum otopsi raporunda açıkça belirtilir. Müdafi veya vekil tarafından getirilen hekim de otopside hazır bulunabilir. Bu, yakınların ya da şüphelinin tarafsız bir hekim aracılığıyla işlemi izleyebilmesi demek.

87/2, cesedin durumu elverdiği ölçüde baş, göğüs ve karnın mutlaka açılmasını gerektirir. 87/3 ise ölümünden hemen önceki hastalığında ölene tedavi uygulamış tabibin otopsi yapma görevini yasaklar; ama bu tabibin otopside hazır bulunması ve hastalığın seyri hakkında bilgi vermesi istenebilir. 87/5'e göre bu işlemler yapılırken cesedin görüntüleri kayda alınır. Sonradan tartışılabilecek bir ayrıntı olduğunda bu kayıtlar önemli bir delil olur.

Mezardan çıkarma

Defin edilmiş bir ceset hakkında da otopsi yapılabilir. CMK 87/4'e göre gömülmüş bir ceset incelenmesi veya otopsi yapılması için mezardan çıkarılabilir. Soruşturma evresinde karar savcıdan, kovuşturma evresinde mahkemeden çıkar. Araştırmanın amacını tehlikeye düşürmeyecekse ve ulaşılması da zor değilse, karar ölünün bir yakınına derhâl bildirilir.

Yani yakınlar kararı bilmeden öğrenmek zorunda kalmaz; ancak bildirim, soruşturmanın amacına zarar verecekse sonraya kalabilir.

Zehirlenme şüphesi ve yeni doğan

CMK 89, zehirlenme şüphesi olan hâllerde organlardan parça alınırken görünen şekli ile organın tahribatının tanımlanmasını, ölüde veya başka yerlerde bulunan şüpheli maddelerin görevlendirilen kişi tarafından incelenip tahlil edilmesini söyler. Bu tür incelemeler zaman aldığı için rapor uzayabilir. Yeni doğan cesedinde ise adli muayene veya otopsi, doğum sırasında veya sonrasında yaşam bulgularının varlığını ve yaşama yeteneğini saptamak amacıyla yapılır (CMK 88).

Keşif ve diğer deliller

Otopsi tek delil değil. Olay yeri incelemesi, kamera kayıtları, telefon dökümleri, tanık beyanları ve kuruma ait tıbbi evraklar birlikte değerlendirilir. Keşif yapılırken şüpheli, sanık, mağdur ve bunların müdafii ve vekili hazır bulunabilir (CMK 84/1); tutuklu şüpheli veya sanığın keşifte bulunması ise ancak zorunlu hâllerde hâkim veya mahkemece kararlaştırılır (84/5). Keşif günü önceden haber verilir, ama işi geciktirmemek koşuluyla (84/4).

Raporda neye bakılır

Otopsi raporunu eline alan yakın çoğu zaman tıbbi terimlerin arasında kaybolur. CMK 86/2'nin sıraladığı üç konu raporun iskeletini oluşturur: tıbbi belirtiler, ölüm zamanı ve ölüm nedeni. Ölüm nedeni açıkça yazılı mı, yoksa “tahlil sonuçları beklenmektedir” gibi bir ibareyle sonraya mı bırakılmış? Ölüm zamanı, tanık anlatımları ve kamera kayıtlarıyla uyuşuyor mu? Vücutta bulunan izler olayın anlatılan şekliyle bağdaşıyor mu?

Bu üç soruda çelişki görüldüğünde yapılacak şey, raporu bir hekim danışmanla birlikte okumak ve savcılığa ek rapor ya da ikinci bir inceleme isteği sunmaktır. Savcı, delilleri lehe ve aleyhe toplamakla yükümlüdür (CMK 160/2); bu yükümlülük, raporlardaki çelişkilerin giderilmesini istemenin de dayanağıdır.

Hastane ve tedavi sürecindeki ölümler

Her şüpheli ölüm bir kişinin saldırısından doğmaz. Bir tedavi sürecinde ya da hastanede gerçekleşen ölümlerde asıl soru, tedavide özen yükümlülüğüne aykırılık olup olmadığıdır. Bu durumda ölümünden hemen önce ölene tedavi uygulamış tabip, otopsiyi yapacak hekim olarak görevlendirilemez; ama otopside hazır bulunup hastalığın seyri hakkında bilgi verebilir (CMK 87/3). Kuralın amacı tarafsızlığı korumak. Böyle dosyalarda sürecin nasıl yürüdüğünü doktor hatası sonucu ölüm: ceza davası makalesinde anlattık.

Yakının izni aranır mı

CMK 86 ve 87'de otopsi için yakının rızası aranan bir hüküm yok; işlem savcının huzurunda ve onun kararıyla yapılıyor. Dinî ya da kişisel nedenlerle itirazı olan yakınlar bunu savcılığa bildirebilir; ama kararı soruşturmayı yürüten makam verir. Yakınların hukuken yapabileceği şey, ölümün nedenine ilişkin şüphelerini yazılı olarak bildirmek, otopside kendi seçtikleri hekimin hazır bulunmasını müdafi ya da vekil aracılığıyla istemek ve raporun bir örneğini talep etmektir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: yalnız yaşayan bir kişi evinde ölü bulunuyor, ilk bakışta doğal ölüm gibi görünüyor ama komşular son günlerde evde tartışma sesi duyduğunu söylüyor. Savcı ölü muayenesi ve otopsi kararı verir. Yakınlar, otopsi sırasında kendi seçtikleri bir hekimin hazır bulunmasını müdafi ya da vekil aracılığıyla isteyebilir. Rapor çıktıktan sonra bulgular ölümün doğal olduğuna işaret ederse takipsizlik kararı verilebilir; aksi hâlde soruşturma suçlu şüphelisine yönelir. Bu bir sonuç tahmini değil, işlemlerin sırasını gösteren bir örnek.

Yakınlar ne yapabilir

CMK 234/1-a'ya göre mağdur ve şikâyetçi soruşturma evresinde delillerin toplanmasını isteyebilir, soruşturmanın gizlilik ve amacını bozmamak koşuluyla savcıdan belge örneği isteyebilir, vekili aracılığıyla soruşturma belgelerini inceletebilir. Otopsi raporunun örneği de bu kapsamda istenebilir. Rapora karşı itiraz ya da ek rapor talebi mümkün; yöntemi adli tıp raporuna itiraz nasıl yapılır yazısında anlattık. Savcılık yeterli şüphe bulamayıp kovuşturmaya yer olmadığına karar verirse buna iki hafta içinde itiraz edilir (CMK 173/1); bu yol ölüm olayında takipsizlik kararına itiraz makalesinde.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, şüpheli bir ölümde olayın hemen kapatılmasına razı olmak. Şüpheniz varsa delillerin toplanmasını yazılı olarak istemek kanundaki haklarınızdandır (CMK 234/1-a-1). İkinci hata, ölünün odasını ya da eşyasını temizleyip düzenlemek: olay yerinin ve eşyanın bozulması delilleri etkileyebilir. Üçüncü hata, raporun kopyasını almamak. Dosyadaki belgeler ilerleyen aylarda ulaşılması zor hâle gelebilir.

Mağdur yakınlarının davadaki rolü konusunda mağdurun hakları nelerdir makalesine bakabilirsiniz.

Savcılıkla yazışmak, rapor beklerken ne yapılır

Rapor beklenirken yakınlar çoğu zaman bilgisiz kalıyor. Bu süreçte bir avukat aracılığıyla savcılığa dilekçe vererek işlemin hangi aşamada olduğunu öğrenmek, eksik görülen noktaların soruşturmaya eklenmesini istemek mümkün. Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; özellikle gömülmüş bir cesedin çıkarılması ya da rapora itiraz gibi sürelerin işlediği adımlarda erken görüşmek yararlı. Alan hakkında genel bilgi için ceza hukuku sayfasına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 83, 84, 86, 87, 88, 89, 160, 172, 173, 234

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.