Soruşturma ne kadar sürer, savcılık ne zaman karar verir

"Dosyam ne zaman sonuçlanır?" sorusunun kanunda hazır bir cevabı yok. Ceza Muhakemesi Kanunu, savcının soruşturmayı belli bir tarihte bitirmesini şart koşmuyor. Süre, suçun türüne, delillerin toplanma hızına ve dosyanın bağlı olduğu raporlara göre değişiyor. Yine de sürecin çerçevesini, hangi durumlarda sınır konduğunu ve sonunda ne tür kararlar çıkabileceğini bilmek, beklerken ne yapılacağını netleştiriyor.

Savcının görevi: delilleri toplamak

CMK 160/1, Cumhuriyet savcısının bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez, kamu davasını açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere hemen işin gerçeğini araştırmaya başlamasını emrediyor. Aynı maddenin ikinci fıkrası, savcının maddi gerçeğin araştırılması için adli kolluğu kullanarak şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri toplamasını ve şüphelinin haklarını korumasını istiyor.

Pratikte bu, ifadelerin alınmasını, tanıkların dinlenmesini, bilirkişi veya adli tıp raporu istenmesini, kamera ve telefon kayıtlarının incelenmesini kapsayabilir. CMK 161/1 savcıya her türlü araştırmayı yapma ve kamu görevlilerinden bilgi isteme yetkisi veriyor. Diğer kamu görevlileri de bu bilgiyi vakit geçirmeden vermekle yükümlü (161/4). Bu aşamalardan biri uzarsa soruşturma da uzuyor; bir cevap bekleyen dosya çoğu zaman o cevabı bekliyor.

Tutuklu işte süre sınırı var

Şüpheli tutukluysa tablo farklı. CMK 102/4'e göre soruşturma evresinde tutukluluk süresi, ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde altı ayı, ağır ceza işlerinde bir yılı geçemez. TCK İkinci Kitap Dördüncü Kısmın dördüncü ile yedinci bölümlerindeki suçlarda (devletin güvenliği, anayasal düzen, millî savunma ve devlet sırları), 3713 kapsamındaki terör suçlarında ve toplu olarak işlenen suçlarda bu süre en çok bir yıl altı ay; gerekçesi gösterilerek altı ay daha uzatılabilir. Fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmamış çocuklarda bu süreler yarı oranında, on sekiz yaşını doldurmamış çocuklarda dörtte üç oranında uygulanır (102/5).

Ayrıca soruşturmada tutuklu kişinin tutukluluk durumu en geç otuzar günlük aralıklarla incelenir; bunu savcının istemi üzerine sulh ceza hâkimi şüpheli veya müdafi dinlenerek yapar (CMK 108/1). Şüpheli de bu incelemeyi kendisi isteyebilir (108/2). Süreyi dolduran tutukluluk, soruşturmayı bitirmenin bir sinyali gibi görünür; ama sınır soruşturma evresi içindir, iddianameden sonra kovuşturma aşamasının süreleri ayrı işler.

Sonunda çıkan iki karar

Soruşturma evresi sonunda toplanan deliller suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa savcı bir iddianame düzenler (CMK 170/2). Yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilemezse ya da kovuşturma olanağı yoksa kovuşturmaya yer olmadığına karar verir (172/1). Halk arasında "takipsizlik" denen karar bu.

Üçüncü bir ihtimal, savcının takdir yetkisi. Cezayı kaldıran şahsi sebep olarak etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanmasını gerektiren koşullar ya da şahsi cezasızlık sebebi varsa savcı kovuşturmaya yer olmadığı kararı verebilir (171/1). Hafif suçlarda ayrıca ön ödeme yolu var; ayrıntısı ön ödeme nedir yazısında.

Zamanaşımı beklerken işler

Soruşturma uzasa da kamu davası zamanaşımı işlemeye devam ediyor. TCK 66'ya göre süre, suçun kanundaki cezasının üst sınırına bağlı: ağırlaştırılmış müebbet gerektiren suçlarda otuz yıl, müebbette yirmi beş yıl, yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis gerektirenlerde yirmi yıl, beş yıldan fazla yirmi yıldan az hapis gerektirenlerde on beş yıl, beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezası gerektirenlerde sekiz yıl. Süre, tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden başlıyor (66/6).

Bazı işlemler süreyi kesiyor: şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması ya da sorguya çekilmesi, tutuklama kararı verilmesi, iddianame düzenlenmesi ve mahkûmiyet kararı. Kesilme hâlinde süre yeniden başlıyor, ancak toplamda kanundaki sürenin en fazla yarısı kadar uzayabiliyor (TCK 67/2, 67/3, 67/4). Bunun ayrıntısı zamanaşımı yazılarında; soruşturmanın uzaması zamanaşımının dolması anlamına gelmiyor, çünkü yukarıdaki kesme nedenleri var.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir kişi bir ticari uyuşmazlıktan doğan dolandırıcılık iddiasıyla ifade vermiş ve serbest bırakılmış olsun. Savcılık banka kayıtlarını ve bilirkişi raporunu bekliyor. Aradan aylar geçiyor, kişiye hiçbir bildirim gelmiyor. Bu süre içinde dosya "unutulmuş" değil; rapor gelene kadar savcı karar vermiyor olabilir. Kişi isterse savcılığa dilekçeyle dosyanın durumunu sorabilir veya avukatı aracılığıyla dosyayı inceleyebilir. Şüpheli tutuklu olmadığı için tutukluluk sınırı da işlemiyor. Hangi ihtimalin gerçekleşeceğini önceden söylemek mümkün değil; yalnızca bekleme süresinin neden değişken olduğunu gösteren bir kurgu.

Karar çıktıktan sonra

Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar, suçtan zarar gören ile önceden ifadesi alınmış veya sorguya çekilmiş şüpheliye bildirilir ve kararda itiraz hakkı, süresi ve mercii gösterilir (CMK 172/1). Suçtan zarar gören, kararın kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde, kararı veren savcının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (173/1). İtiraz dilekçesinde kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir (173/2).

Karar verildikten sonra yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmedikçe ve sulh ceza hâkimliği bir karar vermedikçe aynı fiilden dolayı kamu davası açılamıyor (172/2). Sulh ceza hâkimliğinin rolü için sulh ceza hâkimliği yazısına bakın.

Bekleme sürecinde yapılabilecekler

Soruşturmayı hızlandırmak şüphelinin elinde olmayabilir, ama dosyayı takip etmek mümkün. Müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir (CMK 153/1); kısıtlama kararı varsa bu inceleme sınırlı olur, kısıtlamanın ne zaman konduğunu soruşturma dosyasına kısıtlama yazısında anlattım. Savcılığa ek delil ya da bilgi sunmak, dinlenmesini istediğiniz tanıkları bildirmek de hakkınız.

Gözaltında ya da ifade aşamasında verilen beyanlar soruşturma boyunca dosyada durur; gözaltından çıkan kişinin durumu için gözaltından sonra serbest bırakılma yazısına bakın. Soruşturmanın genel yapısını merak ediyorsanız soruşturma ile kovuşturma arasındaki fark yazısı yararlı.

Soruşturmayı uzatan şeyler

Süreyi tek bir kalemde toplamak zor, ama uzamanın tipik sebepleri belli. Bilirkişi ve adli tıp raporları, banka ve telekomünikasyon kayıtlarının istenmesi, çok sayıda şüpheli ya da mağdurun bulunması, tanıkların ifadeye gelmemesi ve yurt dışından bilgi beklenmesi bunların başında geliyor. Savcının diğer kamu kurumlarından istediği bilgiler de vakit geçirmeksizin verilmek zorunda (CMK 161/4), ama pratikte cevap gecikebilir.

Şüphelinin kendisi de süreyi etkileyebilir. Çağrıya gelmeyen şüpheli hakkında sulh ceza hâkimi yakalama emri düzenleyebiliyor (CMK 98/1). Kanunen kaçak olduğuna karar verilmiş kişi bakımından ise karar kaldırılıncaya kadar dava zamanaşımı duruyor (TCK 67/1). Yani çağrılara uymamak süreyi uzatabiliyor; kaçaklık kararı verilirse zamanaşımı da bu karar kalkana kadar duruyor.

Soruşturmanın gizliliği ve bilgi alma

Bilgi almakta zorlanıyorsanız bunun bir nedeni var: kanunun başka hüküm koyduğu hâller saklı kalmak ve savunma haklarına zarar vermemek koşuluyla soruşturma evresindeki usul işlemleri gizli (CMK 157/1). Bu yüzden savcılık, dosyanın tamamını herkese açıklamıyor. Müdafi ise dosyayı inceleyebiliyor; eksik bilgiyle beklemek yerine, avukat aracılığıyla dosyanın hangi aşamada olduğunu öğrenmek en sağlıklı yol.

Süre için neden telefon açmak gerekir

Bir dosyada ne kadar bekleneceği, yalnızca dosyaya bakarak söylenebilecek bir şey. Tutuklu bir yakınınız varsa süre sınırları hemen önem kazanıyor. Tebligat, ifade çağrısı ya da kovuşturmaya yer olmadığı kararı gibi bir belge aldıysanız itiraz süresi iki hafta ve tebliğ tarihinden işliyor. Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz. Alanla ilgili diğer yazılar ceza hukuku sayfasında.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 98, 102, 108, 153, 157, 160, 161, 170, 171, 172, 173
• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 66, 67

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.