İşkence suçunda zamanaşımı işler mi, eski olay şikâyet edilir mi

TCK 94'ün altıncı fıkrası kısa ve net: "Bu suçtan dolayı zamanaşımı işlemez." Yani yıllar önce gözaltında ya da cezaevinde işkence gördüğünüzü düşünüyorsanız, aradan ne kadar geçtiği tek başına başvurunuzu engellemez. Ama bu cümlenin dışında kalan bir yığın ayrıntı var: fiilin hukuken işkence sayılması, olayın tarihi, kanıtların durumu ve savcılığın niteleme yapma biçimi.

Zamanaşımı hükmü ne diyor

Kanunda genel kural şu: kamu davası zamanaşımı süresinin dolmasıyla düşer (TCK 66). Süreler suçun cezasının üst sınırına göre belirleniyor. Beş yıldan fazla olmayan cezalarda sekiz, beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az cezalarda on beş, yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis gerektiren suçlarda yirmi yıl gibi.

İşkence bu genel kuralın dışında tutulmuş. TCK 94/6, 2013'te 6459 sayılı Kanunla eklendi. İnsanlığa karşı suçlar (TCK 77) ve bu suçları işlemek için kurulan örgüt (TCK 78) için de aynı mantıkla zamanaşımı işlemiyor. İşkence, insanlığa karşı suç sayılabilecek sistematik bir plan içinde işlenirse bu maddeler de gündeme gelebilir; bunun için fiillerin siyasal, felsefi, ırki ya da dini saiklerle toplumun bir kesimine karşı sistemli biçimde işlenmesi aranır.

Eski olaylar için ne yapılabilir

Altıncı fıkra 2013'te eklendi. Bu tarihten sonra işlenen işkence fiillerinde zamanaşımının işlemediği açık. Daha önce işlenen fiillerde ise hükmün geriye dönük uygulanıp uygulanmayacağı ayrıca değerlendirilen bir konu; olay tarihi ve o tarihteki zamanaşımı süresi birlikte bakılır. Bu değerlendirmeyi yapmak için tarihleri, olay yerini ve elinizdeki belgeleri bir avukata göstermek gerekiyor.

Eski bir olay için başvuru, yeni bir olay için yapılan başvurudan farklı değil. Cumhuriyet Başsavcılığına dilekçeyle ya da sözlü olarak gidebilirsiniz; sözlü anlatım tutanağa geçirilir (CMK 158). Savcı, suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez araştırmaya başlamakla yükümlü. Burada can alıcı soru, olaydan geriye ne kaldığı.

Nereye, hangi belgelerle başvurulur

Başvuru dilekçesinde ad soyad ve T.C. kimlik numarası, olayın tarihi ve yeri, gözaltına alınma nedeni, ne yapıldığı ve mümkünse görevlilerin adları ya da ayırt edici özellikleri yazılır. Görevlinin adı bilinmiyorsa "gözaltı sırasında görev yapan görevliler" biçiminde yazmak yeterli; kimliklerin tespiti soruşturmanın işidir. Dilekçeye rapor, fotoğraf ve varsa daha önce yapılmış başvuruların örnekleri eklenir. Aynı olay için önceden kapanmış bir dosya varsa, o dosyadaki karar tarihine bakılır, çünkü itiraz süresi ve yeni delil şartı buna göre belirlenir.

Zamanaşımı işlemese bile delil zamanla kaybolur

Hukuken süre işlemiyor, ama maddi dünyada işliyor. Sağlık raporları arşivlerde bir süre saklanıp sonra imha edilebilir. Kamera kayıtları çoğu yerde kısa sürede silinir. Gözaltı defterleri ve görev çizelgeleri kurumlarda belirli süreler tutulur. Tanıklar taşınır, unutur, vefat eder. Mağdurun kendi anlatımı da yıllar geçtikçe ayrıntı yönünden aşınabilir.

Bu yüzden eski bir olayda ilk yapılacak iş, elde kalan belgelerin ve izlerin tamamını toplamak. Bir doktora gidilmişse o rapor, o sırada gözaltında olan başka birinin anlatımı, mahkemeye daha önce sunulan beyanlar, fotoğraflar, mesaj yazışmaları. Bunlar tek başına yeterli olmayabilir, ama soruşturmanın başlaması için bir temel oluşturur.

Eski olayda şikâyet edilen taraf için

Aradan yıllar geçmiş bir işkence iddiasıyla karşılaşan kamu görevlisi ya da emekli görevli için de durum aynı kurala bağlı: zamanaşımı savunması bu suçta kullanılamaz. Savunmanın ağırlığı delile kayar. İddia yıllar sonra ileri sürülmüşse, o günden kalan belge ve tanık yoksa savcı yeterli şüphe oluşmadığı gerekçesiyle takipsizlik verebilir. Soruşturmanın nasıl yürütüleceği de ayrı bir konu: kolluk görevlileri hakkındaki işkence iddialarında savcı soruşturmayı bizzat ve öncelikle yapar, dava acele işlerden sayılır (CMK Ek Madde 1). İfade çağrısı gelen görevlinin, dosyayı görmeden ve avukatsız ifade vermesi sonradan düzeltilmesi zor tutanaklar doğurabilir.

Fiil işkence değil eziyet sayılırsa

İşkence suçunun zamanaşımına tabi olmaması, bütün kötü muamele iddialarının zamanaşımına tabi olmadığı anlamına gelmiyor. Savcı ya da mahkeme, fiili işkence değil eziyet (TCK 96) ya da kasten yaralama olarak nitelerse bu fiillerin zamanaşımı süresi işler.

Eziyetin temel hâlinde ceza iki yıldan beş yıla kadar, yani üst sınır beş yıl; bu durumda dava zamanaşımı sekiz yıl. Eşe, çocuğa ya da gebe kadına karşı işlenen eziyette ceza üç yıldan sekiz yıla kadar; üst sınır sekiz yıl olduğundan zamanaşımı on beş yıl. Bunlar kesilme ve durma hâllerine göre uzayabilir: kesilme olursa süre yeniden başlar ve en fazla yarısı kadar uzar (TCK 67).

Bir olayın işkence mi eziyet mi sayılacağı çoğu zaman en büyük tartışmayı yaratır. Ayrım ayrıntısıyla işkence ile eziyet arasındaki fark yazısında anlatılıyor. Fiilin niteliği için bir ölçü, davranışın insan onuruyla bağdaşmaması ve failin kamu görevlisi olması; bu özellikler varsa işkence nitelemesi savunulabilir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir kişi on beş yıl önce gözaltındayken karakolda dövüldüğünü, o dönemde şikâyetten korktuğu için sustuğunu söylüyor. O günden kalma yalnızca bir adli tıp raporu ve aynı gün gözaltında bulunan bir arkadaşının beyanı var.

Bu durumda başvuru yapılabilir. Savcının değerlendireceği noktalar: olay 2013'ten önce mi sonra mı? Rapor fiilin niteliğini gösteriyor mu? Arkadaş tanıklık etmeye hazır mı? Görevliler belirlenebiliyor mu? Bunlardan bazıları belirsiz olduğunda soruşturma kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla sonuçlanabilir. Bu ihtimal, hakkın bulunmadığı anlamına gelmiyor; delillerin yetmediği anlamına geliyor ve karara itiraz edilebiliyor.

Kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz

Savcılık delil yetersizliğinden kovuşturmaya yer olmadığına karar verirse suçtan zarar gören bu karara tebliğden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (CMK 173). Dilekçede kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilmelidir. Sulh ceza hâkimliği itirazı yerinde bulursa savcı iddianame düzenler.

Bu iki haftalık süre kısa. Tebliğ alındığı gün işlemeye başladığı için kararı almadan önce bir avukatla durumu konuşmak ve delil listesini hazırlamak zaman kazandırır. Karar daha sonra yeni delil çıkarsa yeniden açılabilir; ancak bunun için sulh ceza hâkimliğinden karar alınması gerekir (CMK 172/2).

Başvuruda yapılan hatalar

Birinci hata, süre geçti diye hiç başvurmamak. İşkence için süre işlemiyorsa, yıllar sonra da başvurulabilir. İkincisi, olayı anlatırken ayrıntıyı bilmediği için sessiz kalmak. Hatırlanan her ayrıntı, tarih tahmini, görevlilerin görünüşü, bulunulan oda, tanıklar savcılığın aradığı veridir. Üçüncüsü, eski raporlara hiç bakmamak: hastane arşivinde, eski dosyalarda ya da cezaevi kayıtlarında olay günü yazılmış bir not durumu değiştirebilir.

Gözaltı sırasındaki ya da gözaltı sonrasındaki sağlık raporu varsa aslını ya da örneğini saklamak ve soruşturma dosyasına sunmak gerekir. Başvuru adımlarını gözaltında darp ve kötü muamele şikâyeti yazısında okuyabilir, cezanın aralığını işkence suçu cezası yazısında görebilirsiniz. Dava zamanaşımının genel kurallarını anlamak için zamanaşımı sürelerinin belirlenmesi ve zamanaşımını kesen işlemler yazılarına bakabilirsiniz.

Durumunuzu anlatmak için

Eski bir olay için başvurmak isteyip tereddüt ediyorsanız, elinizdeki belgeleri ve olayın tarihini anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz. Savcılığa gitmeden önce belgelerin düzenli hâle getirilmesi, hem anlatımı tutarlı kılar hem de itiraz sürelerini kaçırmamanızı sağlar. Genel bilgi için ceza hukuku sayfasına da bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 66, 67, 77, 78, 94, 96
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 158, 160, 172, 173

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.