İşkence suçu cezası kaç yıl, kimler işleyebilir

Gözaltında ya da cezaevinde kötü muamele gördüğünü söyleyen bir yakınınız varsa, ilk akla gelen soru işkence suçunun cezasının ne kadar olduğu. TCK 94'e göre ceza üç yıldan on iki yıla kadar hapis. Ama maddede önemli bir şart var: bu suçu yalnızca kamu görevlisi işleyebilir. Fail kamu görevlisi değilse aynı davranışlar başka bir maddeye, çoğunlukla kasten yaralamaya ya da eziyete bağlanır.

Fiil ne zaman işkence sayılır

Kanun, işkence fiilini tek bir cümleyle tarif ediyor: bir kişiye karşı insan onuruyla bağdaşmayan ve bedensel ya da ruhsal yönden acı çekmesine, algılama veya irade yeteneğinin etkilenmesine, aşağılanmasına yol açacak davranışlar. Maddede sayılmış bir yöntem listesi yok. Dayak, uykusuz bırakma, tehdit, çıplak bırakma, soğukta bekletme gibi çok farklı davranışlar bu tanıma girebilir; belirleyici olan davranışın kişide yarattığı sonuç ve insan onuruyla bağdaşmaması.

Kanunda failin bir amaç taşıması da aranmıyor. İfade almak, itiraf ettirmek ya da cezalandırmak gibi bir amaç madde metninde şart olarak yazılı değil. Yalnızca davranışın niteliğine ve failin sıfatına bakılıyor.

Fıkra fıkra ceza aralıkları

Birinci fıkradaki temel ceza üç yıldan on iki yıla kadar hapistir. Suç kadına karşı işlenmişse alt sınır beş yıldan az olamaz. Bu cümle 2022'de eklenmiş.

İkinci fıkra ağırlaştırıcı durumları sıralıyor. Çocuğa, beden veya ruh bakımından kendini savunamayacak durumdaki kişiye ya da gebe kadına karşı işlenirse ceza sekiz yıldan on beş yıla kadar. Aynı ceza, avukata veya diğer bir kamu görevlisine karşı görevi nedeniyle işlenen işkence için de geçerli.

Üçüncü fıkra, fiilin cinsel yönden taciz şeklinde gerçekleştiği durumu ele alıyor ve ceza on yıldan on beş yıla kadar. Dördüncü fıkra iştirak edenleri, kamu görevlisi olmasalar bile, kamu görevlisi gibi cezalandırıyor. Beşinci fıkra ise önemli bir ayrıntı taşıyor: işkence ihmali davranışla işlenmişse verilecek cezada bu nedenle indirim yapılmaz. Yani bir görevli bizzat vurmasa bile, işkenceyi engellemesi gerektiği hâlde göz yumduysa cezası hafiflemez.

Neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâller

TCK 95, işkencenin mağdurda kalıcı bir sonuç bırakması durumunu düzenliyor. Duyulardan ya da organlardan birinin işlevinin sürekli zayıflaması, konuşmada sürekli zorluk, yüzde sabit iz, yaşamı tehlikeye sokan durum veya gebe kadında erken doğum gibi sonuçlarda ceza yarı oranında artırılıyor. İyileşme olanağı bulunmayan hastalık, organ kaybı, yüzün sürekli değişmesi gibi daha ağır sonuçlarda ceza bir kat artırılıyor. Kemik kırığı varsa kırığın hayat fonksiyonlarındaki etkisine göre sekiz yıldan on beş yıla kadar hapis veriliyor. İşkence sonucunda ölüm meydana gelmişse ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası öngörülüyor (TCK 95/4).

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir kişi şüpheli olarak gözaltına alınıyor. Üç gün sonra serbest kalan kişi, kolluk binasında defalarca dövüldüğünü, uyutulmadığını ve aşağılandığını anlatıyor. Adli tıp raporunda kaburga kırığı ve vücutta çok sayıda morluk saptanıyor.

Burada mahkemenin değerlendireceği noktalar şunlar: Fiil gerçekten kamu görevlileri tarafından mı gerçekleştirildi? Kırık ve izler gözaltı süresiyle uyumlu mu? Başka bir açıklaması var mı? Hangi görevli ne yaptı, kim engellemedi? Bu soruların cevabına göre TCK 94'ün hangi fıkrası ve 95'in hangi hâli uygulanacağı belli olur. Dosyanın sonucunu bu örnekten çıkaramayız; delillere bağlı.

Mahkeme, tutuklama ve yargılamanın niteliği

TCK 94/1'in üst sınırı on iki yıl olduğundan işkence davaları ağır ceza mahkemesinde görülür (5235 sayılı Kanun m. 12 ve 14). İşkence suçu, CMK 100/3'teki tutuklama nedeninin var sayılabileceği katalog suçlar arasında yer alıyor; yani kuvvetli şüphe varsa tutuklama nedeni kabul edilebilir.

Kolluk görevlileri hakkındaki işkence iddialarına ilişkin soruşturmayı Cumhuriyet savcısının bizzat ve öncelikle yürütmesi gerekir. Bu suçtan dolayı kolluk görevlileri hakkında açılan davalar acele işlerden sayılır ve kanun yolu incelemesi de öncelikli yapılır (CMK Ek Madde 1). Bu düzenleme, soruşturmanın kolluğa bırakılmayıp bizzat savcı tarafından yürütülmesini sağlıyor. Şikâyet edilen görevlinin kendi meslektaşlarının soruşturmayı yürütmesi gibi bir kaygı, böylece kanun düzeyinde giderilmeye çalışılıyor.

Zamanaşımı ve HAGB yok

TCK 94/6: "Bu suçtan dolayı zamanaşımı işlemez." Yani aradan yıllar geçse bile soruşturma ve kovuşturma yapılabilir. Eski bir olay için ayrıntı işkence suçunda zamanaşımı yazısında var.

CMK 231'in on dördüncü fıkrası, işkence ve eziyet suçları ile kamu görevlisinin görevi sebebiyle işlediği ve Anayasa'nın 17. maddesi kapsamında kötü muamele sayılabilecek suçlar hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılmasının uygulanmayacağını söylüyor.

Başvuru yapıldığında süreç nasıl işler

Mağdur ya da yakını, suçu Cumhuriyet Başsavcılığına ya da kolluğa bildirebilir; yazılı olabileceği gibi tutanağa geçirilmek üzere sözlü de yapılır (CMK 158). Savcı, hem lehe hem aleyhe delilleri toplamakla yükümlüdür. Soruşturma sonunda yeterli şüphe oluşursa iddianame düzenlenir; oluşmazsa kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. Mağdur bu karara tebliğden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (CMK 173). İtiraz kabul edilirse savcı iddianame düzenlemek zorunda kalır.

Bu aşamada sık görülen bir durum şu: şikâyet edilen görevli, karşı bir şikâyette bulunarak mağdurun kendisine direndiğini söyler. Direnme iddiası işkence iddiasını kendiliğinden ortadan kaldırmaz; ama dosyada iki ayrı soruşturma yürür ve hangisinin önce sonuçlanacağı delillerin durumuna bağlı olur.

İddianın hazırlanmasında nelere bakılır

İşkence dosyalarında en çok tartışılan konu delil. Gözaltı sırasında alınan sağlık raporu, serbest bırakıldıktan sonra alınan rapor, gözaltı yerinin kamera kayıtları, gözaltı defteri, tanık beyanları ve fotoğraflar bakılan belgeler. Raporların hangi gün alındığına dikkat edilir: gözaltı çıkışında ve birkaç gün sonra alınan iki rapor arasında fark varsa bu farkın açıklanması gerekir.

Başvuru yolları gözaltında darp ve kötü muamele şikâyeti yazısında adım adım anlatılıyor. Fiilin işkence mi eziyet mi sayılacağı ayrı bir tartışma konusu; bunun için işkence ile eziyet arasındaki fark yazısına bakabilirsiniz. Baskı altında alınan ifadenin değeri ise baskı altında alınan ifade yazısında ele alınıyor. CMK 148/3'e göre yasak usullerle elde edilen ifadeler rıza ile verilmiş olsa da delil olarak değerlendirilemez.

Sanık olarak yargılanan kamu görevlisi için

Kamu görevlisi sıfatıyla hakkında işkence iddiası olan biri de, aynı dosyada sanık konumundadır. Savunma, fiilin gerçekleşmediğini, kullanılan gücün hukuka uygun zor kullanma sınırında kaldığını ya da kişinin fiile katılmadığını ileri sürebilir. Hukuka uygun zor kullanma ile işkence arasındaki sınır, kullanılan gücün zorunlu ve orantılı olup olmadığına bakılarak çizilir. İhmalin cezayı hafifletmeyeceğini unutmamak gerekir; hiçbir şey yapmamak da sorumluluk doğurabilir.

Dosyanız için ne yapabilirsiniz

İşkence iddiasında süre ve delil iki temel konudur. Zamanaşımı işlemese de izler iyileşir, kamera kayıtları belirli bir süre sonra silinebilir, tanıklar unutur. Mağdur ya da yakını olarak başvuracaksanız ilk günlerde rapor alınması ve delilin korunması belirleyici. Sanık olarak yargılanıyorsanız, ifade çağrısı gelmeden önce dosyanın nasıl göründüğünü öğrenmek savunmanın temelidir.

Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz. Alan hakkında genel bilgi için ceza hukuku sayfasına göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 51, 94, 95
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 100, 148, 158, 173, 231
• 5235 sayılı Kanun m. 12, 14

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.