Ceza davasında yargılama giderleri kime yükletilir

Ceza davasının sonunda hâkimin okuduğu hükümde ceza ya da beraat kadar bir de şu cümle yer alır: "yargılama giderlerinin sanığa yükletilmesine." Sanıklar bunu çoğunlukla fark etmeden dinler, sonra tebligat gelince şaşırır. Kural basit: mahkûmiyet çıkarsa giderler sanıktadır, beraat çıkarsa giderler genel olarak Devlet Hazinesindedir. Ama bu iki cümlenin arasında kanunun açıkça yazdığı birkaç ayrıntı var.

Yargılama gideri sayılan şeyler

CMK 324/1 giderleri üç grupta sayar: harçlar ile tarifesine göre ödenmesi gereken avukatlık ücretleri, soruşturma ve kovuşturma evrelerinde yargılamanın yürütülmesi amacıyla Devlet Hazinesinden yapılan her türlü harcama ve taraflarca yapılan ödemeler. Bilirkişi ücreti, tanık yol parası, tebligat ve yazışma masrafları, keşif gideri bu kapsama girer. Kanun miktarı da kendisi sayıp yazmıyor; giderlerin miktarını ve iki taraftan birinin diğerine ödemesi gereken parayı mahkeme başkanı ya da hâkim belirler (CMK 324/3).

Mahkûmiyette kural

CMK 325/1 açık: cezaya veya güvenlik tedbirine mahkûm edilmesi hâlinde bütün yargılama giderleri sanığa yüklenir. Bu, sanığın yalnız kendi harcadığı değil, yargılamanın yürütülmesi için yapılan giderlerin tamamıdır. Ceza çok kısa olsa da, hapis adli para cezasına çevrilse de kural değişmez.

Pek bilinmeyen bir yön de şu: HAGB ve ertelemede de aynı sonuç geçerlidir. CMK 325/2, hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve cezanın ertelenmesi hâllerinde de birinci fıkranın uygulanacağını yazar. Ceza hiç infaz edilmese ve sicile işlenmese bile gider sanığa yüklenir. Bu yüzden "HAGB aldım, hiçbir sonucu yok" cümlesi yargılama giderleri bakımından doğru değil.

Hakkaniyet istisnası

Yargılamanın değişik evrelerinde yapılan araştırma veya işlemler nedeniyle gider oluşmuş ve sonuç sanık lehine çıkmışsa, bu giderlerin sanığa yüklenmesi hakkaniyete aykırı olacaksa mahkeme bunları kısmen veya tamamen Devlet Hazinesine yükler (CMK 325/3). Örneğin üç bilirkişi raporu alınmış, bunlardan ikisi sanığın savunmasını doğrulamış ve yalnızca üçüncüsüne dayanarak mahkûmiyet çıkmışsa, ilk iki raporun masrafının sanığa yükletilmesi tartışılabilir. Bu kural mahkemenin takdirine bağlı ve talep edilmedikçe kendiliğinden hatırlanmayabilir. Savunmada ya da hükme karşı başvuruda açıkça ileri sürmek gerekir.

Beraat ve ceza verilmesine yer olmadığı kararı

Beraat veya ceza verilmesine yer olmadığına karar verilen kişi yalnızca kendi kusurundan ileri gelen giderleri ödemeye mahkûm edilir (CMK 327/1). Burada ölçü, giderin kişinin kendi davranışından doğup doğmadığıdır; dosyada yapılan her masrafı beraat eden kişiye yüklemek kanunun düzenine uymaz. Önceden ödemek zorunda kaldığı giderler Devlet Hazinesince üstlenilir (CMK 327/2). Beraat edildikten sonra yaşanan tutuklu kalma gibi durumlar ayrı bir tazminat konusu. Bunun için haksız tutuklama tazminatı yazısına bakabilirsiniz. Beraat kararı sonrasında savcının itiraz imkânı da ayrı bir konu: beraat kararı sonrası süreç.

Birden çok suç ve birden çok sanık

Aynı dosyada birden fazla suçtan yargılanan kişi bunlardan bir kısmından mahkûm olmuşsa, beraat ettiği suçların duruşmasının gerektirdiği giderleri ödemekle yükümlü değildir (CMK 326/1). Gider hesabı suç suç ayrılabiliyorsa mahkeme bunu hükümde göstermelidir. İştirak hâlinde işlenmiş bir suçtan mahkûm olanlara, sebebiyet verdikleri giderler ayrı ayrı yükletilir (CMK 326/2). Yani birlikte mahkûm olunca herkes toplam gideri birlikte ödemez; sebep olduğu kadarıyla sorumlu tutulur.

Karşılıklı hakaret, iftira ve kanun yolu giderleri

Karşılıklı hakaret hâllerinde taraflardan biri ya da her ikisi hakkında ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilmesi, bunlardan birinin veya her ikisinin giderleri karşılamaya mahkûm edilmesine engel olmaz (CMK 328/1). Suç uydurup iftirada bulunduğu sabit olan kimse ise bu nedenle yapılmış giderleri ödemeye mahkûm edilir (CMK 329).

Kanun yoluna giderken de gider kuralları var. Kanun yollarından birine başvuran taraf, başvurusunu geri almasından ya da başvurunun reddolunmasından ileri gelen giderleri öder. Başvuran Cumhuriyet savcısı ise sanığın ödemek zorunda olduğu giderler Devlet Hazinesine yükletilir. Başvuru kısmen kabul edilmişse mahkeme giderleri uygun gördüğü biçimde bölüştürür (CMK 330). İstinaf yoluna gidecekseniz bu başlığı da hesaba katmak gerekir.

Giderler nasıl tahsil edilir?

Devlete ait yargılama giderleri Harçlar Kanunu hükümlerine göre, kişisel haklara ilişkin kararlar ise İcra ve İflas Kanunu hükümlerine göre yerine getirilir (CMK 324/4). Devlete ait giderlerin, amme alacaklarının tahsil usulüne dair kanundaki terkin edilmesi gereken tutarlardan az olması hâlinde, bu giderin Devlet Hazinesine yüklenmesine karar verilir. Türkçe bilmeyen veya engelli olan şüpheli, sanık, mağdur ya da tanık için görevlendirilen tercümanın giderleri ise yargılama gideri sayılmaz ve Hazinece karşılanır (CMK 324/5). Sanık hüküm kesinleşmeden ölürse mirasçılar giderleri ödemekle yükümlü tutulmaz (CMK 325/4).

Katılan açısından

Suçtan zarar gören kişi katılan sıfatıyla davaya girmiş ve bir avukatla temsil ediliyorsa, tarifeye göre ödenmesi gereken avukatlık ücreti de yargılama gideri sayılır (CMK 324/1). Mahkûmiyet hâlinde bütün giderlerin sanığa yüklenmesi kuralı (CMK 325/1) bu kalemi de kapsayacak genişliktedir; ücretin hükümde nasıl gösterildiğine bakmak gerekir. Katılma konusunu ceza davasına katılma yazısında ayrıca ele aldık.

Yargılama gideri ile adli para cezası aynı şey değildir

İki kavram sık karıştırılır. Adli para cezası, suçun karşılığı olan bir yaptırımdır ve mahkemenin gün sayısı ile gün karşılığını belirlemesiyle ortaya çıkar. Yargılama gideri ise suçun karşılığı değildir; davanın yürütülmesi için yapılan masraftır. Bu yüzden hapis cezası ertelenir ya da ceza infaz edilmeden kapansa bile gider kalemi ayrıca durur. Tersine, beraat eden bir kişiden adli para cezası alınmaz ama kendi kusurundan doğan gider alınabilir. Hükmün gerekçeli metninde ikisi ayrı satırlarda görünür.

Giderlerin ödenmemesi hâlinde tahsil yolları da ayrıdır: Devlete ait giderler Harçlar Kanunu'na göre, kişisel haklara ilişkin kararlar ise İcra ve İflas Kanunu'na göre yürür. Bu nedenle tebligatta hangi kalemin hangi usulle istendiğine bakmak, itiraz yolunu seçmek için önemlidir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir kişi hem tehdit hem de hakaret suçlamasıyla yargılanıyor. Mahkeme hakaretten mahkûmiyet veriyor, tehdit suçlamasından beraat kararı veriyor. Duruşmaların bir kısmı yalnızca tehdit iddiasını araştırmak için yapılmış; o duruşmaların masrafı CMK 326/1 uyarınca sanığa yüklenmez. Kalan giderler sanığa gider. Hangi duruşmaların tehdit konusuyla, hangilerinin hakaretle ilgili olduğunu zapttan ve masraf dökümünden tespit etmek mümkündür. Bu bir tahmin değil, kuralın nasıl işlediğini gösteren bir kurgu.

Hükümdeki gider kararı nasıl denetlenir?

Hüküm ve kararda giderlerin kimlere yükletileceği gösterilir (CMK 324/2). Gerekçeli kararı alınca bu bölümü okuyun: miktar yazıyor mu, beraat edilen suçun giderleri ayrılmış mı, hakkaniyet istisnasına değinilmiş mi, yanlışlık var mı. Bölge adliye mahkemesi, istinaf başvurusunu esastan reddederken Harçlar Kanunu ve yargılama giderlerine ilişkin hükümlere aykırılığı düzeltebilir (CMK 280/1-a, 303/1-h). Bu yüzden gider hatası tek başına kararın bozulmasına değil çoğu zaman düzeltilmesine yol açar. İstinaf ve temyiz süresi gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki haftadır, bu süre kaçarsa gider kısmı da kesinleşir.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, giderleri mahkûmiyetin otomatik sonucu sanıp itiraz etmemek. İkincisi, birden çok suçtan yargılandığında beraat edilen kısımların giderlerinin ayrılmasını istemeyi unutmak. Üçüncüsü, HAGB kararından sonra gider tebligatına şaşırmak.

Tutuklu kalan ya da avukatla çalışan kişilerin giderleri için barodan müdafi talebi yazısında ücret konusu ele alınıyor. HAGB'nin sonuçlarını HAGB kararına itiraz yazısında bulabilirsiniz.

Gerekçeli kararı elinize aldığınızda

Giderlerin hangi kalemlerden oluştuğunu, ne kadar yazıldığını ve kimin adına hesaplandığını hükümde göreceksiniz. Miktarı çok yüksek ya da yanlış görüyorsanız süre işlemeden itiraz etmek gerekir. Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; gerekçeli karar tebliğ edildiği gün aramak, istinaf süresini boşa harcamamanızı sağlar. Genel bilgi için ceza hukuku sayfasına da bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 280, 303, 324, 325, 326, 327, 328, 329, 330

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.