Cebir ve tehdit altında işlenen suçta ceza sorumluluğu

"Bana zorla yaptırdılar." Gözaltında ya da ifade sırasında en sık duyulan cümlelerden biri bu. Hukuk bu cümleye bir yer ayırmış, ama kapı dar: her baskı, her korku, her "mecbur bıraktılar" zorlanmış sayılmıyor. Kanun hangi baskıyı ve hangi çaresizliği aradığını açıkça yazıyor.

TCK 28'in ne dediği

Karşı koyamayacağı veya kurtulamayacağı cebir ve şiddet veya muhakkak ve ağır bir korkutma veya tehdit sonucu suç işleyen kimseye ceza verilmez. Aynı maddenin ikinci cümlesi de şunu ekliyor: bu gibi hâllerde cebir ve şiddet, korkutma ve tehdidi kullanan kişi suçun faili sayılır.

İki ayrı baskı türü var, ve her birinin ölçüsü farklı. Cebir ve şiddette ölçü, kişinin buna karşı koyup koyamayacağı. Korkutma ve tehditte ölçü, tehdidin ağır ve muhakkak olması.

Cebir ve şiddet: karşı koyamama

Fiziksel zorlamada kişinin iradesi fiilen ortadan kalkmış olabilir. Birinin elinden tutulup sizin eliniz kullanılarak bir belgeye imza attırıldığını düşünün. Burada siz karşı koyamadınız ve kurtulamadınız. Ama kanun "karşı koyamayacağı veya kurtulamayacağı" diyor; yani karşı koyma imkânı varsa, mesela kaçabilecek ya da yardım isteyebilecek durumdaysanız, hüküm uygulanmıyor.

Korkutma ve tehdit: muhakkak ve ağır

Tehdit sonucu suç işlendiğinde kanun iki şey arıyor: tehdidin ağır olması, yani hayat, beden bütünlüğü ya da benzer ağır bir kötülüğe yönelik olması ve bu kötülüğün gerçekleşmesinin muhakkak olması. "Sana bir şey olur" gibi belirsiz bir söz, ağır ve muhakkak tehdit saymaya yetmez. Tehdidi yapan kişinin silahı olması, daha önce zarar vermiş olması, fiili güç gösterisi yapması muhakkaklığı destekleyen unsurlar. Tehdit suçunun kendisi için tehdit davasında beraat nedenleri ve savunma yazısına bakabilirsiniz.

Kim fail sayılır

TCK 28 ikinci cümlesiyle cebir ve tehdidi kullanan kişiyi fail sayıyor; yani baskı altında suç işleyen ceza almıyor ama baskıyı uygulayan, işlenen suçun faili oluyor. Genel hükümler de aynı sonucu destekliyor: suçun işlenmesinde başkasını araç olarak kullanan kişi, fail olarak sorumlu tutuluyor (TCK 37/2). Tehdit etmek ayrıca kendi başına bir suç. Birlikte işlenen suçlarda failliğin sınırları müşterek faillik yazısında anlatılıyor.

Zorunluluk hâlinden farkı

Zorunluluk hâli ile TCK 28 sık karıştırılıyor. Zorunlulukta tehlike bir olaydan, doğadan ya da herhangi bir kaynaktan gelebilir; ceza verilmemesinin şartı başka yoldan korunamama ve orantı. TCK 28'de ise tehlike, bir insanın başka bir insana uyguladığı baskı; kanun bu durumda orantı değil, karşı koyamama ve ağırlık-muhakkaklık ölçülerini arıyor. Zorunluluk hâlinin şartları için zorunluluk hâli nedir yazısına bakabilirsiniz. İkisi arasındaki ayrım, savunmanın hangi hükme dayandırılacağını belirliyor.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir iş yerinde çalışan C, vardiya amirinin silah çekip "bu paketi yan binadaki kişiye götür, yoksa ailene zarar veririm" demesi üzerine, paketin yasa dışı bir madde taşıdığını sezdiği hâlde götürüyor. C yakalanıyor. Savunması TCK 28'e dayanıyor. Mahkeme tehdidin ağır ve muhakkak olup olmadığına, C'nin başka çare bulup bulamayacağına, olay sırasında yardım isteyip isteyemeyeceğine bakar; C'nin sonradan polise başvurup başvurmadığı da dikkate alınır. Sonuç tahmin edilemez; ama savunmanın hangi sorular üzerine kurulacağı bellidir.

Zorlayan kişi hakkında ne olur

Baskıyı uygulayan kişinin sorumluluğu iki yönlü. Birincisi, zorla işlettiği suçun faili sayılması: C'nin taşıdığı paket yüzünden ortaya çıkan suç, amirin üzerine yazılır. İkincisi, tehdidin kendisi: TCK 106/1, tehdit suçunu altı aydan iki yıla kadar hapisle cezalandırıyor; silahla tehdit gibi nitelikli hâllerde (106/2) ceza iki yıldan yedi yıla kadar çıkıyor. Yani zorlayan kişi iki ayrı ceza hattının içinde kalıyor. Baskı altında suç işleyen kişi çoğu zaman bu kişiyi de şikâyet edebilir ve onun hakkında soruşturma başlatılmasını isteyebilir.

Uygulamada karşılaşılan durumlar

Bu hüküm en sık, hiyerarşik ilişkilerin ve borç, korku, bağımlılık gibi baskı unsurlarının bulunduğu olaylarda gündeme geliyor. Bir iş yerinde amirin emri, bir ailede şiddet gören eşin üzerindeki baskı, bir çete ilişkisinde ya da borç ilişkisinde alıcının tehdidiyle bir şeyin taşıttırılması gibi olaylar buna örnek. Her olayda tehdidin ağırlığı, süresi, kişinin başka çaresi olup olmadığı ayrı bir inceleme konusu.

Kadın ve çocuklara yönelik baskı dosyalarında, uzun süren şiddetin kişinin iradesi üzerindeki etkisi de hâkimin değerlendirdiği bir unsur. Bu gibi durumlarda uzman raporu, mahkeme kararını etkileyebilecek bir delil olarak dosyaya girebilir.

Delil: iddia tek başına yetmez

"Zorlandım" demek, ispat edilmesi gereken bir iddia. Mahkeme bakacağı şeyleri sıralıyor: tehdit mesajları, arama kayıtları, tanıklar, kamera görüntüleri, olaydan önce ya da sonra yapılmış şikâyetler, kişinin olay sonrası davranışı. Tehdit eden kişinin geçmişte benzer şeyler yapıp yapmadığı da önem taşıyor. Delilleri zamanında istemek için savunma delillerinin toplanması yazısına bakabilirsiniz.

Bu konuda net bir sınır var: savunma meşru ama yalan söylemek ya da delil üretmek meşru değil. Gerçek dışı bir zorlama hikâyesi uydurmak, savunmayı çökertir ve dosyadaki gerçek delillere duyulan güveni de sarsar.

Hangi karar çıkar

TCK 28 uygulanırsa mahkeme beraat değil, ceza verilmesine yer olmadığı kararı verir (CMK 223/3-b). Fark şu: beraatte fiil suç oluşturmuyor ya da sanık işlememiş; bu kararda ise fiil gerçekleşmiş, fail kusurlu sayılmıyor. İki kararın farkı ceza verilmesine yer olmadığı kararı yazısında ayrıntılı anlatılıyor.

Karar verildikten sonra da dosya kapanmıyor. Savcı ya da katılan taraf, zorlama iddiasının kabul edilmesine karşı istinaf yoluna gidebilir; süre gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki haftadır (CMK 273). Bu yüzden gerekçeli kararda mahkemenin tehdidin ağırlığını ve muhakkaklığını nasıl değerlendirdiğini yazması önem taşıyor; eksik gerekçe, üst mahkemede karar aleyhine kullanılabilir. Sanık açısından ise kabul edilmeyen zorlama iddiasının gerekçesi, istinaf dilekçesinin ana başlığını oluşturuyor.

İfadede ve sonrasında dikkat

Zorlanma iddiası genellikle gözaltında ya da ilk ifadede söylenmezse sonradan tutarlılığını kaybediyor. "Önce korktum, sonra anlattım" mantıklı bir gerekçe olabilir, ama mahkeme bunu da sorgular. Susma hakkı bu açıdan önemli: avukat gelene kadar konuşmamak meşru bir seçenek; ne anlatılacağını düzenlemek için süre kazandırır. Haklarınız için susma hakkı yazısına bakabilirsiniz.

Sık yapılan hata, bütün olayı tek bir cümleye sığdırmak: "zorla yaptırdılar." Hangi tehdit, kim tarafından, ne zaman ve neden karşı koyulamadığı anlatılmadan bu cümle bir şey ifade etmiyor.

Tutukluluk açısından

Zorlama iddiasıyla yargılanan kişi, suçlamanın ağırlığına göre tutuklu da yargılanabilir. Sulh ceza hâkimi tutuklamaya karar verirken yalnızca dosyada o ana kadar bulunan belgelere bakıyor. Tehdidin varlığına dair mesaj ya da tanık daha ilk günlerde dosyaya girmişse, hâkim bunu ölçülülük ve adli kontrol değerlendirmesinde dikkate alabilir. İtiraz süresi iki haftadır (CMK 268); bu süre içinde yeni delil sunulabilir. Belge sunmak için beklemek, çoğu zaman en değerli fırsatı kaçırmak demek.

Dosyanız için

Cebir ve tehdit altında suç işlendiği iddiası, dosyadaki ayrıntılara çok bağlı bir konu. Bu tür iddiaların tutarlı ve belgeli biçimde ortaya konması gerekiyor. Gözaltına alındıysanız ya da ifadeye çağrıldıysanız, ifade vermeden önce durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; genel çerçeve için ceza hukuku sayfasına da bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 28, 37, 106
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 223, 268, 273

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.