KISACA
- Adli kontrol, tutuklama nedenleri bulunsa bile şüphelinin tutuklanması yerine uygulanabilen bir tedbirdir (CMK 109/1). Kişi cezaevine girmeden, belirli yükümlülüklere bağlı olarak serbest kalır.
- CMK 109/3'te on iki yükümlülük sayılır: yurt dışına çıkmama, düzenli imza, taşıt kullanmama, güvence yatırma, silah bulundurmama, konutu terk etmeme ve benzerleri. Bir veya birkaçı birlikte uygulanabilir.
- Adli kontrol süresi, ağır ceza görevi dışındaki işlerde en çok iki yıl, gerekçeyle bir yıl daha uzatılabilir; ağır ceza işlerinde en çok üç yıldır ve zorunlu hâllerde uzatılabilir (CMK 110/A).
- Adli kontrol altında geçen süre kural olarak cezadan mahsup edilmez; konutu terk etmemek ve tedavi yükümlülüğü bunun istisnasıdır (CMK 109/6).
- Yükümlülüğe isteyerek uymayan kişi hakkında hemen tutuklama kararı verilebilir (CMK 112/1).
Yakınınız gözaltında mı? Gözaltı süresi, avukatla görüşme, itiraz ve ilk saatlerde aileye düşenler.
Rehbere gitİmza atmak için karakola ya da jandarmaya gitmek, yurt dışına çıkamamak, belki evden çıkamamak. Adli kontrol, cezaevine girmeden serbest kalan kişinin bu türden yükümlülüklerle yaşaması demektir. Kanun bunu CMK 109'da düzenler ve tutuklamanın daha hafif bir alternatifi olarak kurar: tutuklama nedenleri bulunsa bile şüphelinin tutuklanması yerine adli kontrol altına alınmasına karar verilebilir.
Tutuklamadan farkı ne
Tutuklama bir özgürlük yoksunluğu, adli kontrol ise özgürlüğün kısıtlanmasıdır. Tutuklu kişi tutukevindedir. Adli kontrol altındaki kişi evindedir, işine gidebilir, ancak hâkimin belirlediği sınırlar içinde yaşar. Bu fark yalnız konforla ilgili değil; tutuklama için kanun, adli kontrolün yetersiz kalacağının somut olgularla gösterilmesini ister (CMK 101/2). Yani adli kontrol, tutuklamadan önce düşünülmesi zorunlu olan basamaktır.
Adli kontrol kararını soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi verir (CMK 110/1). Kovuşturmada görevli mahkeme karar verir. Tutuklu birinin tahliye edilirken adli kontrolle serbest bırakılması da yaygındır; bunun için tutuklu sanık ne zaman tahliye edilir yazısına bakabilirsiniz.
Yükümlülükler
CMK 109/3 on iki yükümlülük sayar. Bir veya birden fazlası birlikte uygulanabilir. Bunları amaçlarına göre üç grupta düşünmek kolaylaştırır.
Hareket özgürlüğünü sınırlayanlar
Yurt dışına çıkamamak (a). Hâkimin belirlediği yerlere, belirlenen sürelerle düzenli olarak başvurmak, yani imza atmak (b). Konutu terk etmemek, yani ev hapsi (j). Belirli bir yerleşim bölgesini terk etmemek (k). Belirlenen yer veya bölgelere gitmemek (l). Bunlar en sık görülen yükümlülüklerdir. Ev hapsi ve elektronik takip uygulamasını ev hapsi adli kontrolü ve elektronik kelepçe yazılarında ayrıca anlattık.
Davranışı sınırlayanlar
Hâkimin belirttiği merci veya kişilerin çağrılarına, meslekî uğraşlar ve eğitime devam konusundaki kontrol tedbirlerine uymak (c). Taşıtları ya da bunlardan bazılarını kullanamamak, gerektiğinde sürücü belgesini kaleme teslim etmek (d); meslekî uğraşta araç kullanmaya hâkim ya da savcı izin verebilir (109/5). Silah bulunduramamak ya da taşıyamamak, gerekirse sahip olunan silahları adlî emanete teslim etmek (g). Tedavi veya muayene tedbirlerine tabi olmak; özellikle uyuşturucu, uyarıcı, uçucu madde ve alkol bağımlılığından arınmak için (e).
Mali ve ailevi güvence isteyenler
Şüphelinin parasal durumuna göre belirlenecek bir güvence miktarını yatırmak (f). Suç mağdurunun haklarını güvence altına almak için hâkimin belirleyeceği parayı ayni veya kişisel güvenceye bağlamak (h). Aile yükümlülüklerini yerine getireceğine ve mahkemece hükmedilen nafakayı düzenli ödeyeceğine dair güvence vermek (i). Güvence verildiğinde bu ödeme sanığın duruşmalarda hazır bulunmasını, hükmün infazını ve belirli ödemeleri sağlar; kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararında mağdura verilmeyen kısım iade edilir (CMK 113, 115).
Süre ve gözden geçirme
Adli kontrolün de azami süresi var. Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde en çok iki yıldır; zorunlu hâllerde gerekçe gösterilerek bir yıl daha uzatılabilir. Ağır ceza görevindeki işlerde süre en çok üç yıldır; zorunlu hâllerde gerekçe gösterilerek uzatılabilir ve uzatma süresi toplam üç yılı, TCK'nın belirli suç gruplarında ve 3713 kapsamındaki suçlarda dört yılı geçemez. Çocuklarda bu süreler yarı oranında uygulanır (CMK 110/A).
Süre boyunca da denetim sürer. CMK 110/4'e göre adli kontrol yükümlülüğünün devamının gerekip gerekmeyeceği en geç dört aylık aralıklarla gözden geçirilir. Soruşturmada savcının istemiyle sulh ceza hâkimi, kovuşturmada mahkeme re'sen karar verir. Savcının istemi üzerine hâkim yeni yükümlülük ekleyebilir, mevcutları kaldırabilir ya da değiştirebilir (110/2). Şüpheli veya sanık da kaldırma isteyebilir; mercii savcının görüşünü aldıktan sonra beş gün içinde karar verebilir (111/1).
Mahsup konusu
Adli kontrol altında geçen süre, kural olarak sonradan verilen hapis cezasından düşülmez; çünkü şahsî hürriyeti sınırlama sebebi sayılmaz (CMK 109/6). İki istisna var: tedavi yükümlülüğü (e) ve konutu terk etmeme (j). Konutu terk etmemek yükümlülüğü altında geçen her iki gün, cezanın mahsubunda bir gün sayılır. Bu hesap 7331 sayılı Kanunla getirildi.
Varsayımsal bir örnek
Varsayımsal bir örnek düşünelim. Bir esnaf, bir ticari alacak nedeniyle kendisine yöneltilen güveni kötüye kullanma iddiasıyla ifade veriyor. Hâkim tutuklamayı gerekli görmüyor; yurt dışı yasağı ve haftada bir imza ile serbest bırakıyor. Dört ay sonra esnafın müdafii, imza yükümlülüğünü kaldırmak için başvuruyor: ticari defterler teslim edilmiş, tanıklar dinlenmiş, kişi her imza gününe gelmiş. Savcı görüş veriyor, hâkim beş gün içinde karar veriyor.
Kararın yönünü örnekten tahmin edemeyiz. Anlaşılan şu: adli kontrol sabit bir paket değil, durum değiştikçe yeniden ayarlanan bir tedbirdir.
Hangi hâllerde adli kontrol gündeme gelir
CMK 109/1’e göre adli kontrol, 100. maddedeki tutuklama sebeplerinin bulunduğu hâllerde tutuklama yerine uygulanabilir. İkinci fıkra bir adım daha atar: kanunda tutuklama yasağı öngörülen hâllerde de adli kontrole ilişkin hükümler uygulanabilir. Örneğin hapis üst sınırı iki yılı geçmeyen bir suçta tutuklama yapılamaz, ama hâkim yurt dışı yasağı gibi bir adli kontrol yükümlülüğü koyabilir.
Yedinci fıkra ise azami tutukluluk süresinin dolması nedeniyle salıverilenler için bir kapı açar: bu kişiler hakkında da adli kontrol hükümleri uygulanabilir. Yani adli kontrol, hem tutuklamayı önlemek hem de tutukluluğun sona ermesinden sonra denetimi sürdürmek için kullanılan bir araçtır.
Güvence yatırmak ne demek
Adli kontrolün sık anlaşılmayan yükümlülüklerinden biri güvencedir. CMK 113’e göre şüpheli veya sanık tarafından gösterilen güvence iki şeyi sağlar: kişinin bütün usul işlemlerinde, hükmün infazında ya da altına alınabileceği diğer yükümlülükleri yerine getirmek üzere hazır bulunması, ve belirli ödemelerin sırayla yapılması. Ödeme sırası şöyledir: katılanın masrafları ve suçun neden olduğu zararlar (nafaka borcu varsa o), kamusal giderler, para cezaları.
Güvencenin miktarı şüphelinin parasal durumu göz önünde bulundurularak belirlenir; bir defada ya da taksitle ödenebilir. Kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararında, mağdura veya nafaka alacaklısına verilmemiş kısım kişiye iade edilir. Mazeretsiz duruşmaya gelinmezse güvence Devlet Hazinesine gelir yazılır (CMK 115).
Uymamanın sonucu
Adli kontrole en ağır etkiyi uyumsuzluk yapar. Yükümlülüğü isteyerek yerine getirmeyen şüpheli veya sanık hakkında yetkili yargı mercii, hükmedilebilecek hapis cezasının süresi ne olursa olsun, hemen tutuklama kararı verebilir (CMK 112/1). Bir imza gününün kaçırılması her zaman tutuklamayla sonuçlanmaz; kanun “isteyerek” der. Yine de geçerli mazereti (hastalık, kaza) belgelemek önemlidir. Konunun ayrıntısı adli kontrole uymamanın sonuçları yazısında.
Adli kontrol kararına, tutuklamada olduğu gibi itiraz edilebilir (CMK 111/2) ve süre iki haftadır (CMK 268). Karardan önce hazırlık için tutuklanmamak için neler yapılabilir, kararı değiştirmek için tutuklamaya itiraz yazılarına bakın.
Sık yapılan hatalar
Birinci hata, adli kontrolü “hafif” sayıp ciddiye almamaktır. Bir imza günü, bir yurt dışı seyahat denemesi tutuklamanın kapısını açar.
İkinci hata, adres değişikliğini bildirmemektir. Salıverilme sırasında kişiye adres bildirme yükümlülüğü ihtar edilir; değişiklik bildirilmezse tebligat eski adrese yapılır (CMK 106).
Üçüncü hata, yükümlülüğün uygulanamaz olduğunu sessizce kabullenmektir. Örneğin işyeri ile imza yeri uzaksa, hâkimden yükümlülüğü değiştirmesi istenebilir (CMK 110/2).
Yükümlülüğünüz için bir plan
Adli kontrol kararı çıktıktan sonra ilk iş, kararı dikkatle okuyup her yükümlülüğün tarihini, saatini ve yerini not etmektir. Sorunlu bir madde varsa itiraz ya da değiştirme talebi için süre vardır. Kararı elinizde tutarak telefonla arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz. İletişim sayfasındaki numaralar açık; benzer konular ceza hukuku sayfasında.
Sık sorulan sorular
Adli kontrol nedir?
Tutuklama yerine uygulanan, kişinin serbest kalmasını bazı yükümlülüklere bağlayan koruma tedbiridir. Yükümlülükler CMK 109/3'te sayılmıştır ve hâkim bunlardan birini ya da birkaçını seçer.
Adli kontrol ile tutuklama arasındaki fark nedir?
Tutuklamada kişi tutukevinde bulunur. Adli kontrolde ise serbesttir, ancak imza atmak, yurt dışına çıkmamak gibi yükümlülüklere uymak zorundadır. Tutuklama için adli kontrolün yetersiz kalması gerekir.
Adli kontrol altında geçen süre cezadan düşülür mü?
Kural olarak hayır. CMK 109/6'ya göre adli kontrol şahsî hürriyeti sınırlama sebebi sayılmaz. Tedavi yükümlülüğü ile konutu terk etmeme istisnadır; konutu terk etmeme yükümlülüğünde her iki gün bir gün olarak mahsup edilir.
Adli kontrol yükümlülüğüne uymazsam ne olur?
Yükümlülüğü isteyerek yerine getirmeyen kişi hakkında hâkim hemen tutuklama kararı verebilir. Hapis cezasının süresi bu bakımdan önem taşımaz (CMK 112/1).
Adli kontrol kararı kaldırılabilir mi?
Evet. Şüpheli veya sanık, yükümlülüğün kaldırılmasını ya da değiştirilmesini isteyebilir; mercii savcının görüşünü aldıktan sonra beş gün içinde karar verebilir (CMK 111/1). Ayrıca adli kontrol en geç dört ayda bir gözden geçirilir (CMK 110/4).
Dayanak mevzuat
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 101, 106, 109, 110, 110/A, 111, 112, 113, 115, 268
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.