KISACA
- Hâkimin reddini gerektiren sebepler bilirkişi hakkında da geçerlidir (CMK 69/1); hem davaya bakamama sebepleri (CMK 22) hem de tarafsızlığı şüpheye düşüren sebepler (CMK 24-25) esas alınır.
- Savcı, katılan, vekili, şüpheli, sanık, müdafi ve kanuni temsilci ret hakkını kullanabilir (CMK 69/2).
- Ret istemini davayı gören hâkim veya mahkeme inceler; soruşturmada savcı kabul etmezse sulh ceza hâkimi karar verir (CMK 69/3).
- Ret sebebini isteyen kişi olgularıyla göstermek zorundadır; genel güvensizlik beyanı yetmez.
- Bilirkişinin reddi ile bilirkişi raporuna itiraz farklı yollardır; ikisi birlikte ileri sürülebilir.
Bilirkişi, mahkemenin bilmediği teknik bir konuda ona yol gösteren kişidir ve verdiği rapor sık sık hükmün ana dayanağı olur. Bu yüzden tarafsız olması beklenir. Tarafsızlığından şüphe ettiren bir durum varsa kanun, bilirkişiyi reddetme hakkı tanıyor. Ama bu hak, raporun sonucunu beğenmemek için kullanılan bir araç değil.
Kanun ne diyor
CMK 69/1 çok kısa bir hüküm: hâkimin reddini gerektiren sebepler, bilirkişi hakkında da geçerlidir. Yani bilirkişi için ayrı bir ret listesi yok; hâkim için yazılan sebepler ona uygulanır. Bu sebepler iki grupta toplanır.
Birinci grup, hâkimin davaya hiç bakamayacağı hâllerdir (CMK 22). Suçtan kendisi zarar görmüşse, şüpheli, sanık veya mağdurla evlilik, vesayet ya da kayyımlık ilişkisi bulunmuşsa, bunların üstsoyundan veya altsoyundan biriyse, evlat edinme bağlantısı varsa, üçüncü dereceye kadar kan hısımlığı ya da ikinci dereceye kadar kayın hısımlığı varsa, aynı davada savcılık, adli kolluk görevi, müdafilik ya da mağdur vekilliği yapmışsa, aynı davada tanık olarak dinlenmişse. Bilirkişiye uyarlandığında bu, örneğin sanığın akrabası olan, aynı dosyada daha önce avukatlık yapmış ya da suçtan zarar görmüş birinin bilirkişi olamayacağı anlamına gelir.
İkinci grup, tarafsızlığı şüpheye düşürecek diğer sebeplerdir (CMK 24/1). Burada tartışma daha geniştir: bilirkişinin taraflardan biriyle ticari ilişkisi, husumeti ya da kişisel çıkarı olabilir. Bunu gösteren somut olgular gerekir. Aynı iş yerinde çalışmış olmak, daha önce karşı tarafın özel bir işini yapmış olmak, sosyal medyada tarafla ilgili görüş bildirmiş olmak bu tür olgulara örnektir; belgeye dökülebildiği ölçüde ağırlık kazanır.
Kimler reddedebilir, kime bildirilir
CMK 69/2, ret hakkını Cumhuriyet savcısına, katılana, vekiline, şüpheliye veya sanığa, müdafiine ve kanuni temsilciye verir. Hâkim veya mahkeme tarafından atanan bilirkişinin adı ve soyadı, engel sebepler olmadıkça ret hakkına sahip olanlara bildirilir. Bu kural, bilirkişi atandığında sizin onun kimliğini öğrenme hakkınızı güvence altına alır. Atanan kişinin adını aldığınız anda kişiyle ilgili bir bağınız ya da bilginiz varsa not etmek ve bildirmek gerekir.
Bilirkişi atanması ayrıca bir kurala bağlıdır: bilirkişiler bölge adliye mahkemelerinin yargı çevresinde bilirkişilik bölge kurulunca hazırlanan listeden seçilir (CMK 64/1). Kamu görevlileri ise bağlı bulundukları kurumla ilgili davalarda bilirkişi olarak atanamaz (CMK 64/3). Böyle bir atama yapılmışsa, bu da ret talebinin gerekçesi olabilir.
Ret dilekçesinde ne yazılır
CMK 69/3'e göre reddi isteyen kişi, bunun nedenini dayandığı olguları göstererek açıklamakla yükümlüdür. Kısa, olgusal ve belgeli bir dilekçe yazmak gerekir. Dilekçede bilirkişinin adı, atandığı dosya, ret sebebi ve bu sebebi gösteren olaylar yer almalıdır. "Bilirkişiye güvenmiyorum" tek başına olgu sayılmaz. "Bilirkişi, karşı tarafın şirketinde daha önce danışman olarak çalışmıştır, işe giriş belgesi ekte" ise olgudur.
Hâkimin reddi için CMK 26/2'de geçen kural akılda tutulmalı: ret sebebi öğrenildiği anda tümüyle bir defada açıklanmalıdır. Bilirkişi için bu madde doğrudan yazılmamış olsa da, uygulamada gerekçelerin parça parça ve sonradan ileri sürülmesi talebin ciddiyetini zayıflatır. Madde bilirkişi için ayrı bir süre koymuyor; gerekçeyi öğrendiğiniz anda gecikmeden bildirmek en güvenli yoldur.
Kim karar verir
Ret istemini davayı görmekte olan hâkim veya mahkeme inceler. Soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısınca kabul edilmeyen ret istemi sulh ceza hâkimince incelenir (CMK 69/3). Bu, soruşturma aşamasında bilirkişinin görevlendirildiği dosyalarda önem taşır: savcı reddi kabul etmezse karar bir hâkime gider.
Ret kabul edilirse yerine başka bir bilirkişi görevlendirilmesi beklenir. Ret kabul edilmezse bilirkişi görevine devam eder. Kanun, bilirkişi reddine ilişkin kararlar için hâkimin reddindeki kadar ayrıntılı bir kanun yolu düzeni kurmamıştır; bu nedenle ret talebi ve reddi kararının gerekçesi duruşma tutanağına eksiksiz geçirilmelidir.
Varsayımsal bir örnek
Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir iş kazası kaynaklı taksirle yaralama davasında mahkeme, iş güvenliği konusunda bir bilirkişi atıyor ve adını size bildiriyor. Siz araştırınca bu kişinin, karşı tarafın işvereninin yıllarca danışmanlık yaptığı bir firmada çalıştığını öğreniyorsunuz. Hemen yazılı olarak ret talebinde bulunur, belgeleri eklersiniz. Mahkeme ilişkiyi tarafsızlığı zedeleyecek ağırlıkta bulursa bilirkişiyi değiştirir. Bulmazsa görev devam eder ve ret isteminin reddi gerekçesiyle birlikte tutanakta kalır. Sonucun hangisi olacağı ilişkinin niteliğine ve dönemine bağlıdır.
Ret ile itirazı karıştırmayın
Bilirkişiyi reddetmek, onu görevden uzaklaştırmaya yöneliktir ve kişiye ilişkindir. Rapora itiraz ise raporun içeriğine ilişkindir; yöntem, veri ve sonuç tartışılır. İkisi aynı dilekçede ileri sürülebilir ama farklı gerekçeler ister. Rapora karşı nasıl itiraz edileceği, ek rapor ve yeni bilirkişi talebi bilirkişi raporuna itiraz yazısında anlatılıyor. Bilirkişi raporunun gerçeğe aykırı olması hâlinin ceza boyutu için gerçeğe aykırı bilirkişilik yazısına bakabilirsiniz.
Bir de hâkimin reddi vardır; bu ayrı bir mekanizmadır ve mahkemenin kendisini hedefler. Usulü CMK 24 ile 31 arasında düzenlenmiştir.
Atama aşamasında kontrol edilecekler
Ret dilekçesi yazmadan önce atamanın kendisine bakmak gerekir; bazen sorun kişide değil usuldedir. Bilirkişi, bölge adliye mahkemesi çevresindeki bilirkişilik bölge kurulunun listesinden seçilir (CMK 64/1). Listede ilgili alanda kimse yoksa başka bölgelerin listelerine, orada da yoksa listelerin dışına gidilebilir (64/2). Listedeki bilirkişiler kurul önünde bir kez yemin eder, her işte yeniden yemin vermezler. Listede olmayan bilirkişi ise görevlendirildiğinde atayan merci huzurunda yemin eder ve yeminin yapıldığı tutanakla belgelenir (64/5 ve 64/6). Yemin tutanağı yoksa bunu mahkemeye hatırlatmak dilekçenin konusu olabilir, ama bu bir ret sebebi değildir; eksikliğin giderilmesi istemidir.
Bilirkişi sayısı da kontrol edilir. Birden çok bilirkişi atanmasına gerekçeyle karar verilir (CMK 63/2) ve bu istemler reddedildiğinde de aynı biçimde karar yazılır. Hukuk öğrenimi görmüş biri, hukuk alanı dışında ayrı bir bilgisi olduğunu belgelemedikçe bilirkişi olarak görevlendirilemez (63/1). Bu denetimlerin hiçbiri ret yerine geçmez; ama ret dilekçesinin yanına eklenince tablonun bütününü gösterir.
Rapor çıkmadan mı, çıktıktan sonra mı
Bilirkişi atandığında adı size bildirilir ve ret hakkını o andan itibaren kullanabilirsiniz. Rapor geldikten sonra "bilirkişi tarafsız değildi" demek mümkündür, ama bu durumda mahkeme gecikmeyi sorabilir. Kanun, bilirkişinin reddi için süre yazmıyor; hâkimin reddindeki süre kuralı (CMK 25) bilirkişi için açıkça anılmamış. Tartışma çıkmaması için ret sebebini öğrendiğiniz günün tarihini belgelemek ve dilekçeyi hemen vermek gerekir. Hâkimin reddinde sonradan öğrenilen sebep için ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde istemde bulunma şartı vardır (CMK 25/2); bilirkişi için bu madde açıkça anılmadığından hak kaybı yaşamamak adına yedi günlük takvimi esas almak ihtiyatlı olur. Sebep sonradan ortaya çıktıysa, bunu açıkça söyleyin: "bu bilgiyi şu tarihte, şu yolla öğrendim."
Rapor çoktan hazırlanmışsa ret ile rapora itiraz birlikte yürür. Ret kabul edilirse yeni bir bilirkişi görevlendirilir. Edilmezse raporu sonuç yönünden tartışmaya devam edersiniz. Bu tartışmaya ilişkin örnekler için adli tıp raporuna itiraz ve ekspertiz raporuna itiraz yazılarında bu ikinci yol ayrıntılı işleniyor.
Sık yapılan hatalar
Reddi sonuç beğenilmediği için kullanmak ilk hata; mahkeme bunu görür ve talebi davayı uzatma girişimi gibi değerlendirebilir. İkinci hata, atama bildirimini göz ardı etmek; bilirkişinin kim olduğunu rapor geldikten sonra öğrenmek, ret hakkını kullanmak için geç kalmak demektir. Üçüncü hata, ret gerekçesini belgesiz sunmak. Bilirkişinin kendi çekinme hakkı da var: tanıklıktan çekinmeyi gerektiren sebepler bilirkişi için de geçerlidir ve bilirkişi başka geçerli sebeplerle de görüş bildirmekten çekinebilir (CMK 70/1). Bilirkişi çekinmişse ret talebi gereksiz kalır.
Durumunuza göre ne yapılabilir
Bilirkişi atandıysa ve onunla ilgili bir endişeniz varsa, süreyi kaçırmadan avukatınızla görüşmek en doğrusu. Hangi olgunun ret sebebine dönüşeceği, belgeleme ve talebin zamanı dosyanın aşamasına göre değişir. Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz. Atama bildirimi elinize geçtiyse arama yapmanız, dilekçenin zamanında hazırlanmasını mümkün kılar. Konunun genel çerçevesi için ceza hukuku sayfasına da bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Bilirkişiyi hangi sebeplerle reddedebilirim?
Hâkimin davaya bakamama sebepleri bilirkişi için de geçerlidir. Bunların başında suçtan zarar görmek, taraflarla evlilik, üstsoy ve altsoy ya da üçüncü dereceye kadar kan hısımlığı, aynı davada savcılık, kolluk, müdafilik veya vekillik yapmış olmak gelir (CMK 22). Bunların yanında tarafsızlığı şüpheye düşürecek diğer sebepler de ileri sürülebilir (CMK 24/1).
Bilirkişinin adını ne zaman öğrenirim?
Hâkim veya mahkeme tarafından atanan bilirkişinin adı ve soyadı, engel sebepler olmadıkça ret hakkına sahip olanlara bildirilir (CMK 69/2). Bu bildirimin amacı, ret hakkının zamanında kullanılabilmesidir.
Rapor aleyhime çıktı diye bilirkişiyi reddedebilir miyim?
Hayır. Raporun sonucunu beğenmemek ret sebebi değildir. Bunun yolu rapora itiraz etmek, ek rapor ya da yeni bilirkişi incelemesi istemektir (CMK 67/5). Ret, bilirkişinin kişisel ya da fiili bir bağı veya tarafsızlığını zedeleyen somut bir olgu varsa gündeme gelir.
Ret isteminde bulunurken neleri belirtmeliyim?
Ret sebebini ve dayandığınız olguları açıkça yazmanız gerekir (CMK 69/3). Örneğin bilirkişinin karşı tarafın yakını olduğunu, aynı davada daha önce başka bir sıfatla görev yaptığını ya da sizinle husumeti bulunduğunu belgeleriyle göstermelisiniz.
Ret istemi kabul edilmezse ne olur?
Mahkeme ret sebebini yeterli görmeyip bilirkişiyi görevde bırakırsa, bu karar tutanağa geçer ve hükme karşı kanun yolunda ileri sürülebilir. Bilirkişi için ayrı bir itiraz yolu kanunda düzenlenmemiştir; hâkimin reddi için öngörülen CMK 28 hükmü doğrudan bilirkişiye yazılmamıştır.
Dayanak mevzuat
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 22, 24, 25, 26, 64, 67, 69, 70, 289
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.