KISACA
- TCK m. 167/1'e göre ayrılık kararı verilmemiş eş, üstsoy, altsoy, bu derecedeki kayın hısımlar, evlat edinen, evlatlık ve aynı konutta yaşayan kardeşin zararına işlenen hırsızlıkta ceza verilmez.
- Ayrılık kararı verilmiş eş, ayrı konutta yaşayan kardeş, aynı konutta yaşayan amca, dayı, hala, teyze, yeğen ve ikinci derece kayın hısımlarda ceza şikâyet üzerine yarı oranında indirilir (167/2).
- Hüküm yağma ve nitelikli yağma hariç, malvarlığına karşı suçlar bölümündeki suçlar için geçerlidir; yani cebir ya da tehdit içeren yağmada işlemez.
- Cezasızlık kişiseldir: suça katılan akraba olmayan kişi bundan yararlanmaz (TCK m. 40).
- Ceza verilmemesi, mağdur akrabanın malın iadesini ya da bedelini hukuk yoluyla istemesine engel değildir.
Kanun bazı akrabalar arasında hırsızlığı cezasız bırakıyor. Bu "akraba mal alırsa suç değil" anlamına gelmiyor; olay hukuka aykırı olmaya devam ediyor, yalnızca yakınlığın niteliğine göre ceza hiç verilmiyor ya da yarıya iniyor. Hangi akrabanın hangi gruba girdiğini kanundaki tek bir madde, TCK m. 167, belirliyor. Aşağıda grupları sırayla veriyorum.
Ceza hiç verilmeyen akrabalar
TCK m. 167/1 şöyle diyor: yağma ve nitelikli yağma hariç, malvarlığına karşı suçlar bölümünde yer alan suçların üç gruptan birinin zararına işlenmesi hâlinde, ilgili akraba hakkında cezaya hükmolunmaz. Bu üç grup şunlar:
Birincisi, haklarında ayrılık kararı verilmemiş eşlerden biri. Evli çiftler, boşanma davası sürse bile "eş" olmaya devam ediyor; ayrılık kararı yoksa bu kural işliyor. İkincisi, üstsoy, altsoy ya da bu derecede kayın hısımlar: anne, baba, çocuk, torun; bu derecedeki kayın hısımlık ise kayınpeder, kayınvalide, gelin ve damat gibi bağları kapsıyor. Evlat edinen ve evlatlık da bu gruba dahil. Üçüncüsü, aynı konutta beraber yaşayan kardeşler.
"Cezaya hükmolunmaz" ifadesi, mahkemenin suçun oluştuğunu kabul edip cezayı vermediği anlamına geliyor. Bu bir şahsi cezasızlık sebebi: fiil hukuka aykırı olmaya devam ediyor.
Cezası yarıya inen akrabalar
TCK m. 167/2 ikinci bir grup tanımlıyor. Haklarında ayrılık kararı verilmiş eşler, aynı konutta yaşamayan kardeşler, aynı konutta beraber yaşayan amca, dayı, hala, teyze, yeğen ve ikinci derece kayın hısımlar. Bu kişilerin zararına işlenen hırsızlıkta "şikâyet üzerine" verilecek ceza yarısı oranında indirilir.
Dikkat edilecek iki nokta var. Birincisi, burada ceza tamamen kalkmıyor, yarıya iniyor. İkincisi, kanun "şikâyet üzerine" diyor: bu gruptaki mağdur şikâyet etmezse kovuşturma yapılamıyor. Altı aylık şikâyet süresi (TCK m. 73) ve vazgeçme kuralları bu akrabalar için de geçerli. Şikâyetin ayrıntısı hırsızlıkta şikâyet süresi yazısında.
Aynı konutta yaşamayan amca, dayı ya da yeğenin malını almak ise 167'nin dışında kalıyor ve genel hırsızlık hükümlerine göre değerlendiriliyor.
Hangi suçlar kapsamda, hangileri değil
Madde 167 "bu bölümde yer alan suçları" kapsıyor. Hırsızlık, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık ve mala zarar verme bu bölümde. Yağma ve nitelikli yağma açıkça hariç tutulmuş: akrabadan cebir ya da tehditle mal almak cezasız kalmıyor (TCK m. 148). Kapkaç ve benzeri olayların hırsızlık mı yağma mı sayılacağı ayrı bir mesele; kapkaç suçu yazısında anlatılıyor.
Banka kartı ya da bilişim sistemi üzerinden yapılan eylemlerde dikkatli olmak lazım. Bu suçlar kanunun farklı bir bölümünde yer aldığından 167. maddenin doğrudan uygulanıp uygulanmayacağı ayrı bir sorudur ve dosyadaki nitelendirmeye bağlıdır.
Cezasızlığı sadece akraba kullanabilir
Akrabaya hırsızlıkta cezasızlık sebebi kişiseldir. Suça birden fazla kişi katıldıysa, akraba olmayan katılan bundan yararlanamaz (TCK m. 40: her katılan kendi kusurlu fiiline göre cezalandırılır, diğerinin cezalandırılmasını önleyen kişisel nedenler gözetilmez). Oğlunun babasının evinden mal çalmasına yardım eden arkadaşı, oğul için geçerli bu hükmü kullanamıyor.
Bir de hukuk tarafı var. Ceza verilmemesi malın iadesini ya da bedelini istemeye engel değil. Kamu davasının düşmesinin ya da cezasızlığın şahsi hakları etkilememesi ilkesi TCK m. 74'te yazılı. Anne babasının malını almış bir çocuk ceza almasa da, mağdur taraf malı hukuk yoluyla geri isteyebilir.
Akrabalık ve aynı konut nasıl kanıtlanır
Madde iki şeye bağlı çalışıyor: akrabalığın derecesi ve bazı hâllerde birlikte yaşama. Akrabalık nüfus kayıt örneğiyle belgelenir. Ayrılık kararı varsa karar örneği ve kesinleşme şerhi dosyaya girmelidir, çünkü eşin hangi gruba düştüğünü bu belge belirliyor. "Aynı konutta beraber yaşama" ise adres kaydından tek başına çıkmıyor; faturalar, komşu ifadeleri ve fiilî yaşam düzeni de tartışılabilir. Kağıt üzerinde aynı adresi gösteren iki kardeşten biri fiilen başka şehirde yaşıyorsa 167/1-c değil 167/2 gündeme gelebilir. Bu yüzden ifadeden önce hangi belgenin dosyaya sunulacağını düşünmek gerekir.
Evlat edinen ve kayın hısımları
Madde yalnız kan bağını saymıyor. Evlat edinen ile evlatlık da 167/1-b kapsamında; üstsoy ve altsoyun yanında bu derecedeki kayın hısımları da cezasızlıktan yararlanıyor. Yani gelinin kayınvalidesine ya da damadın kayınpederine karşı işlediği hırsızlıkta da ceza verilmiyor. İkinci derecedeki kayın hısımlarda (eşin kardeşi gibi) ise yalnız aynı konutta yaşama hâlinde ve şikâyet üzerine yarı oranında indirim var (167/2).
Varsayımsal bir örnek
Varsayımsal bir örnek düşünelim: yirmili yaşlardaki bir kişi, babasının çekmecesindeki parayı izinsiz alıyor. Baba üstsoy, olay basit hırsızlık; 167/1-b gereği cezaya hükmolunmaz. Aynı kişi aynı parayı aynı evde yaşayan amcasının çekmecesinden alsa, 167/2 gündeme gelir: amca şikâyet ederse ceza yarı oranında indirilir, şikâyet etmezse dava açılmaz. Amcayla aynı evde oturulmuyorsa 167 hiç uygulanmaz ve olay genel hükümlere göre yargılanır. Burada yalnız grupların farkı gösteriliyor; hiçbir sonuç öngörülmüyor.
Sık yapılan yanlışlar
Birincisi, boşanma davası açılmışsa eşin artık "yabancı" olduğunu sanmak. Ayrılık kararı verilmeden eş sayılır; ayrıntı için eşin eşyasını almak yazısını okuyabilirsiniz. İkincisi, "aynı konutta yaşamak" şartını göz ardı etmek: kardeşlerde ve amca, dayı gibi akrabalarda bu şart sonuç belirliyor. Üçüncüsü, kapıyı kırıp girmeyi bile cezasızlık kapsamında zannetmek; konut dokunulmazlığı gibi bu bölüm dışındaki suçlar ayrı değerlendirilir. Genel çerçeve için hırsızlık cezası kaç yıl yazısı var; ev içindeki olaylar için de ev hırsızlığı ve konut dokunulmazlığı sayfasına bakabilirsiniz.
Aile içindeki dosyada ilk adım
Akraba arasındaki mal meselelerinde en büyük sorun genellikle ilişkinin kendisi: şikâyet etmek mi, hukuk yolundan mı gitmek, uzlaşmak mı? Sizi hangi grubun kapsadığını bilmek bu kararı kolaylaştırır. Durumunuzu anlatmak için arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; iletişim sayfasında numaralar var. Konunun geniş çerçevesi için ceza hukuku çalışma alanı sayfasına göz atabilirsiniz. Şikâyet süresi işlemeye başladıysa tarihi not edip aramanız zaman kazandırır.
Sık sorulan sorular
Anne ya da babamın parasını alırsam ceza alır mıyım?
TCK m. 167/1-b gereği üstsoyun zararına işlenen hırsızlıkta ilgili akraba hakkında cezaya hükmolunmaz. Yağma niteliğinde cebir ya da tehdit varsa bu hüküm uygulanmaz. Anne ya da babanın malı hukuki yoldan geri istemesi ayrıca mümkündür.
Kardeşimin eşyasını almak hırsızlık sayılır mı?
Aynı konutta yaşayan kardeşin zararına işlenen hırsızlıkta ceza verilmez. Kardeşler ayrı evde yaşıyorsa ceza şikâyet üzerine yarı oranında indirilir; şikâyet olmadan kovuşturma yapılmaz.
Amcamın ya da dayımın malını almak cezasız mı?
Aynı konutta birlikte yaşıyorsanız, ceza şikâyet üzerine verilir ve yarı oranında indirilir (167/2). Ayrı evlerde yaşıyorsanız bu indirim hükmü uygulanmaz; olay genel hırsızlık hükümlerine göre değerlendirilir.
Akrabadan hırsızlıkta şikâyet süresi var mı?
Ceza verilmeyen yakın akrabalar dışında, 167/2 kapsamındaki akrabalarda kovuşturma şikâyete bağlıdır ve altı aylık şikâyet süresi (TCK m. 73) işler. Süre, fiilin ve failin öğrenildiği günden başlar.
Dayanak mevzuat
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 40, 73, 74, 141, 148, 167
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.