KISACA
- Sanal devriye kanunda adıyla düzenlenmiş bir kurum değildir; kolluğun internet ve sosyal medyada yaptığı tarama, Cumhuriyet savcısının araştırma görevi (CMK m. 160, 161) kapsamında soruşturmaya dönüşür.
- Özel mesajların dinlenmesi veya kaydı, bilgisayarda arama ve gizli soruşturmacı görevlendirilmesi için kanun hâkim kararı ya da gecikmesinde sakınca hâlinde savcı kararı arar (CMK m. 134, 135, 139).
- Gizli soruşturmacı yalnızca başka surette delil elde edilemeyen hâllerde ve hâkim kararıyla görevlendirilebilir; uyuşturucu ticareti bu listededir.
- İfadeye çağrılan kişinin avukat yardımından yararlanma ve açıklamada bulunmama hakkı vardır (CMK m. 147, 149).
Telefona bir bildirim geldi, ya da kapıya bir çağrı kâğıdı: "İnternet üzerinden uyuşturucu satışı iddiasıyla ifadeniz alınacaktır." Böyle bir kâğıdın arkasında genellikle şunlar var: bir ihbar veya kolluğun taraması, savcının başlattığı bir araştırma ve elde edilmiş bir ekran görüntüsü. Önce şunu söyleyeyim: "sanal devriye" kanunda adıyla geçen bir tedbir değil. Kolluğun internette yaptığı genel tarama ve izlemeyi anlatan, uygulamada kullanılan bir ad. Hukuki dayanak, bu taramanın sonradan hangi kanun hükümleriyle soruşturmaya bağlandığında aranır.
Soruşturma hangi kapıdan girer
CMK m. 160/1'e göre Cumhuriyet savcısı, ihbar veya başka bir suretle bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez işin gerçeğini araştırmaya başlar. "Başka bir suretle" ifadesi, kolluğun kendi taramasında gördüğü bir paylaşımı da içine alır. Savcı, delilleri toplamak için adli kolluğu görevlendirir; kolluk elkoyduğu olayları savcıya derhâl bildirmek zorundadır (CMK m. 161). Böylece bir paylaşım, "şu hesap uyuşturucu satıyor" notuyla savcılık dosyasına girer.
Herkese açık paylaşım ile özel yazışma farkı
Kanun iki durumu birbirinden ayırıyor. Herkesin görebildiği bir profili, hikâyeyi ya da ilanı okumak bir arama ya da dinleme sayılmaz; kolluk bunu ekran görüntüsü olarak tutanağa bağlayabilir. Özel mesajlaşmaların dinlenmesi veya kaydı ise başka. CMK m. 135, suç işlendiğine ilişkin somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebepleri ve başka suretle delil elde edilemeyeceği hâllerinde, hâkim kararı ya da gecikmesinde sakınca varsa savcı kararıyla, iletişimin dinlenmesine, kayda alınmasına ve sinyal bilgilerinin değerlendirilmesine izin veriyor; savcı kararını derhâl hâkim onayına sunmak, hâkim de en geç yirmi dört saat içinde karar vermek zorunda. TCK 188 bu tedbirin uygulanabildiği suçlar arasında.
Telefonun ya da bilgisayarın içine girmek için de ayrı kural var. CMK m. 134, somut delillere dayanan kuvvetli şüphe ve başka surette delil elde etme imkânı bulunmaması koşuluyla, hâkim kararıyla ya da gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcı kararıyla bilgisayar ve programlarda arama ile kopya çıkarılmasına izin veriyor; savcı kararı yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur.
Gizli soruşturmacı ve sahte hesap
Kolluk memuru kendisini müşteri gibi tanıtıp mesajlaşırsa tabloya "gizli soruşturmacı" tartışması girer. CMK m. 139, soruşturma konusu suçun işlendiğine dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe bulunması ve başka surette delil elde edilememesi şartıyla, kamu görevlilerinin gizli soruşturmacı olarak görevlendirilebileceğini söylüyor. Görevlendirmeye hâkim karar veriyor. Uyuşturucu ticareti, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenip işlenmediğine bakılmaksızın bu tedbirin kapsamında. Soruşturmacı görevini yaparken suç işleyemez (139/5).
Kolluk memuru, hâkim kararı olmadan müşteri taklidi yaparak mesajlaşmışsa ve satış ona yapılmışsa delilin geçerliliği çözülmesi gereken bir sorudur. Bu sorunun ayrıntısı polis tuzağıyla uyuşturucu satışı yazısında ele alınıyor. Kısaca: yönlendirme ve kışkırtma bulunup bulunmadığı, kararın varlığı ve satışın hangi aşamada gerçekleştiği önem taşıyor.
Çağrıldıysanız ilk yapılacaklar
Çağrı kâğıdında şüpheli mi, tanık mı yoksa bilgi sahibi mi olduğunuz yazar. Fark büyük: şüpheli sıfatıyla alınan ifade, hakkınızda suç isnadı olduğunu gösterir. CMK m. 147'ye göre ifade alınırken kimlik saptanır, yüklenen suç anlatılır, müdafi seçme hakkı bildirilir, açıklamada bulunmamanın kanuni hak olduğu söylenir ve şüpheden kurtulmak için somut delillerin toplanmasını isteyebileceğiniz hatırlatılır.
Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda müdafi yoksa kendiliğinden görevlendirilir (CMK m. 150/3). TCK 188/3'te alt sınır on yıl olduğundan, ticaret iddiasıyla ifade veren kişi için avukat zorunlu bir unsurdur. Kolluk, avukat gelmeden ifade almaya başlarsa, müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade hâkim veya mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (CMK m. 148/4); yine de ifadeyi avukat yokken vermemek en güvenli yoldur.
Tanık olarak çağrılan kişi için tablo farklıdır, ama sıfat sonradan değişebilir. İfadenin ortasında soruların sizi suçlayıcı bir yöne kaydığını fark ederseniz, ifadeyi durdurup şüpheli sıfatıyla ve müdafi huzurunda devam edilmesini istemek hakkınızdır. Tutanağı imzalamadan önce okumak ve yanlış yazılan bir cümleyi düzelttirmek de aynı hakkın parçasıdır; imzalanmış bir tutanak sonradan değiştirilemez.
Varsayımsal bir örnek
Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir kullanıcı, herkese açık bir hikâyede "stok geldi, yazın" yazıyor. Birkaç gün sonra tanımadığı bir hesap ona mesaj atıyor, fiyat soruyor ve buluşma yeri öneriyor. Kullanıcı yanıt vermiyor. Üç hafta sonra savcılıktan çağrı geliyor. Dosyada paylaşımın ekran görüntüsü, o hesabın mesajları ve kolluğun tutanağı var. Burada tartışılacak noktalar: hikâyeyi kimin yazdığı kanıtlanıyor mu, hesap gerçekten kullanıcıya mı ait, mesajlar hangi karara dayanarak alındı, "stok" ifadesi hangi maddeyi kastediyor? Dosya bu soruların cevabına göre şekillenir; sonuç önceden bilinemez.
Ekran görüntüsü tek başına neyi kanıtlar
Sanal devriye dosyalarının ortak özelliği, delilin büyük kısmının bir ekran görüntüsü ve bir kolluk tutanağından oluşması. Ekran görüntüsü hesabın var olduğunu ve bir paylaşımın yapıldığını gösterebilir; paylaşımı kimin yaptığını göstermez. Hesabın kime ait olduğu, abonelik bilgileri, IP kayıtları ve telefon incelemesiyle araştırılır. Bu bilgiler çoğunlukla ayrı bir yazıyla işletmeden ya da erişim sağlayıcıdan istenir. Mahkemenin önündeki soru şu hâle gelir: bu hesabı kullanan kişi gerçekten sanık mı, yazılan söz maddeyi gerçekten mi anlatıyor, satış fiilen gerçekleşti mi yoksa yalnızca bir söz mü söylendi?
Son soru, ceza miktarını doğrudan etkiliyor. TCK 188/3 satışa arz etmeyi, başkalarına vermeyi, bulundurmayı ayrı seçimlik hareketler olarak sayıyor; ama yalnızca "var" demek bu hareketlerden birinin gerçekleştiğini ispatlamaz. Maddenin ele geçmediği bir dosyada kanıtın kalitesi daha çok önem kazanır. Teşebbüs konusu için uyuşturucu ticaretinde teşebbüs yazısına göz atabilirsiniz.
Gözaltı ve tutuklama ihtimali
Sanal devriye kaynaklı dosyalarda çağrı genellikle ifade için gelir, ama dosyada başka deliller varsa gözaltı da gündeme gelebilir. Gözaltı süresi yakalama anından itibaren en çok yirmi dört saattir; toplu işlenen suçlarda her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün daha uzatılabilir (CMK m. 91). Uyuşturucu imal ve ticareti katalog suçlar arasında olduğu için kuvvetli şüphe varsa tutuklama nedeni var sayılabilir (CMK m. 100/3), ama bu zorunlu değil. Ayrıntı için uyuşturucu suçunda tutuklama şartları yazısına bakın.
Bu süreçte yapılan hatalar
Çağrı gelince hesabı silmek, mesajları temizlemek ya da telefonu sıfırlamak kolay görünür. Ama bu davranış, delil karartma şüphesi olarak tutuklama nedeni sayılabilir (CMK m. 100/2-b). Telefona el konulmuşsa ve şifre istenmişse, bu isteğin dayanağını sormadan telefonu açmak da hatadır. Bir diğer hata, "ben sadece şaka yaptım" ya da "başkası kullandı" gibi dosyayı görmeden verilen açıklamalar; sonradan bilirkişi incelemesiyle çelişirse güvenilirlik zedelenir.
Sosyal medya paylaşımı nedeniyle açılan dosyalar için sosyal medya paylaşımı nedeniyle uyuşturucu soruşturması ve mesaj kayıtlarının delil değeri için telefon mesajları delil olur mu yazılarına bakabilirsiniz. Gözaltına alınma ihtimaline karşı uyuşturucu operasyonunda gözaltı süresi sayfası da faydalıdır.
Çağrıyı aldıysanız
Hangi sıfatla ve hangi suç isnadıyla çağrıldığınızı belgeden okuyup bir müdafi seçerek gitmek, ifadenin hem içeriğini hem sonraki aşamaları belirler. Durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; ifade günü belli olduğu için çağrıyı aldığınız gün aramak, belgeleri görmek ve savunma hazırlamak için zaman bırakır. Genel çerçeve için ceza hukuku sayfasına da bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Sosyal medyada paylaşım yaptığım için polis beni arayabilir mi?
Herkese açık paylaşım, savcının ya da kolluğun ihbar veya başka bir yolla öğrendiği bir suç izlenimi olarak soruşturmayı başlatabilir (CMK m. 160). Bu aşamada ifadeye çağrılabilirsiniz. Çağrının tek başına suçlu sayıldığınız anlamına gelmediğini, sıfatınızın şüpheli ya da tanık olduğunu belgeden okumak gerekir.
Özel mesajlarım izinsiz okunabilir mi?
Telekomünikasyon yoluyla yapılan iletişimin dinlenmesi, kaydedilmesi ve sinyal bilgilerinin değerlendirilmesi için somut delillere dayanan kuvvetli şüphe ve başka surette delil elde edilememesi şartı aranır; karar hâkimden ya da gecikmesinde sakınca varsa savcıdan çıkar ve hâkim onayına sunulur (CMK m. 135). Uyuşturucu ticareti bu tedbirin uygulanabildiği suçlar arasındadır.
Polis sahte hesapla benimle yazıştıysa bu delil geçerli mi?
Bu, olayın ayrıntısına bağlı. Gizli soruşturmacı olarak görevlendirme hâkim kararı gerektirir ve ancak başka surette delil elde edilememesi hâlinde mümkündür (CMK m. 139). Karar yoksa ya da kişi sipariş vermeye yönlendirildiyse delilin hukuka uygunluğu tartışılır.
Çağrı kâğıdı geldi, gitmesem ne olur?
Çağrıya uymamanın sonuçları dosyaya göre değişir ve kaçma şüphesi gibi bir izlenim yaratmak işinize yaramaz. Gitmeden önce hangi sıfatla çağrıldığınızı öğrenmek ve bir müdafi seçmek, ifadenin gidişatını belirler.
Dayanak mevzuat
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 100, 134, 135, 139, 140, 147, 149, 150, 160, 161
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 188
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.