KISACA
- İmar kirliliğinin (TCK 184/1) üst sınırı beş yıl hapis olduğu için kamu davası zamanaşımı TCK 66/1-e uyarınca sekiz yıldır.
- İfade alınması, tutuklama, iddianame ve mahkûmiyet kararı süreyi keser; süre yeniden başlar ama kanundaki sürenin yarısından fazla uzayamaz, yani en çok on iki yıla çıkar (TCK 67).
- Ruhsata uygun hâle getirme halinde dava hiç açılmaz ya da düşer (TCK 184/5); bu, zamanaşımından ayrı ve çoğu zaman daha güçlü bir kapıdır.
- Zamanaşımı hesabında kritik soru, fiilin hangi tarihte işlendiğinin belgelerle gösterilebilmesidir.
Yıllar önce yapılmış bir kaçak yapı için bugün hakkınızda soruşturma açıldıysa ilk bakacağınız yer zamanaşımıdır. Kural şöyle: TCK 184'ün temel hâlinde üst sınır beş yıl hapistir, bu yüzden kamu davası sekiz yıl geçince düşer. Süre bir kez kesilirse yeniden başlar ve toplamda on iki yıla kadar uzayabilir. Aşağıda hesabın nasıl yapıldığını, hangi anların süreyi kestiğini ve zamanaşımı dolmasa bile dosyayı kapatabilecek ayrı bir hükmü anlatıyorum.
Sekiz yıl nereden çıkıyor
İmar kirliliği, yapı ruhsatı alınmadan ya da ruhsata aykırı bina yapmayı veya yaptırmayı cezalandırır ve ceza bir yıldan beş yıla kadar hapistir (TCK 184/1). Zamanaşımı süresini belirlemek için kanundaki cezanın üst sınırına bakılır (TCK 66/4). Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis gerektiren suçlarda kamu davası sekiz yılda düşer (TCK 66/1-e).
Aynı sonuç, yapı kullanma izni olmayan binada sınai faaliyete izin verenin cezalandırıldığı 184/3 için de geçerli: iki yıldan beş yıla kadar hapis, yine sekiz yıl. Şantiyeye elektrik, su ya da telefon bağlantısı yapılmasına izin verenin sorumluluğunu düzenleyen 184/2 de 184/1'e göre cezalandırıldığından aynı hesaba girer. 184/6 ise ikinci ve üçüncü fıkraların, 12 Ekim 2004'ten önce yapılmış yapılar bakımından uygulanmayacağını söyler.
Bir ayrıntı daha: 184/4'e göre üçüncü fıkra hariç bu madde hükümleri yalnızca belediye sınırları içinde veya özel imar rejimine tabi yerlerde uygulanır. Arazi bu iki kategoriden birinde değilse suçun unsuru oluşmuyor olabilir; zamanaşımı tartışmasına girmeden önce bunu kontrol etmek gerekir.
Süre hangi günden başlar
Tamamlanmış suçlarda zamanaşımı suçun işlendiği günden işlemeye başlar (TCK 66/6). İmar kirliliğinde bu tarihin tespiti çoğu dosyanın düğüm noktasıdır, çünkü bir yapı tek günde bitmez. Temel atıldığı gün mü, kaba inşaat bittiği gün mü, ruhsata aykırılığın ortaya çıktığı gün mü esas alınacak, dosyadaki tutanaklara, eski uydu görüntülerine, tapu ve yapı kayıtlarına bakılarak tartışılır. Belediyenin ilk tespit tutanağı çoğu zaman en önemli belge olur.
Yapı sahibi ile yaptıran, müteahhit ve arsa sahibi arasında da fark çıkabilir; sorumluluğun kimde olduğu ayrı bir mesele. Bu konuya müteahhit ve arsa sahibinin sorumluluğu yazısında girdim.
Süreyi ne keser, ne durdurur
Dava zamanaşımı dört durumda kesilir (TCK 67/2): şüpheli ya da sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması veya sorguya çekilmesi, tutuklama kararı, iddianame düzenlenmesi ve sanıklardan bir kısmı hakkında bile olsa mahkûmiyet kararı verilmesi. Kesildiği anda süre yeniden işlemeye başlar. Birden fazla neden varsa son nedenin tarihinden itibaren sayılır (67/3).
Ama bunun bir tavanı var: kesilme olsa da süre, kanundaki sürenin en fazla yarısı kadar uzar (67/4). Sekiz yılın yarısı dört yıl ediyor, yani imar kirliliğinde mutlak üst sınır on iki yıldır. Durma farklı bir kavram: izin ya da karar alınması gereken, başka mercide çözülmesi gereken bir mesele varsa o çözülene kadar süre durur (67/1). Bu ikisini karıştırmayın, çünkü kesilmede süre sıfırdan başlar, durmada kaldığı yerden devam eder.
Varsayımsal bir örnek
Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir kişi 2013'te belediye sınırları içindeki arsasına ruhsatsız iki katlı bir ev yapıyor. Belediye tutanağı 2014'te tutuluyor ama savcılığa 2023'te bildiriliyor ve ifade 2024'te alınıyor. Sekiz yıllık süre 2021'de dolmuş görünse de bu arada ifade alınmadığı için kesilme yok; dosya bu hesapta zamanaşımına uğramış olabilir. Tutanağın 2019'da savcılığa gönderildiği ve ifadenin o yıl alındığı farklı bir dosyada ise süre 2019'dan yeniden başlar. Sonucu tarihler belirler, burada kesin bir yargı vermiyorum.
Zamanaşımından önce 184/5'e bakın
Daha az bilinen, ama çoğu zaman daha güçlü bir kapı TCK 184/5'tir. Kişi ruhsatsız ya da ruhsata aykırı yaptığı binayı imar planına ve ruhsatına uygun hâle getirirse 184/1 ve 184/2 gereğince kamu davası açılmaz, açılmış olan dava düşer ve verilmiş ceza bütün sonuçlarıyla ortadan kalkar. Belediyeden ruhsat almak ya da aykırı kısmı gidermek gibi idari yollar bu hükümle birleşince ceza yargılaması bambaşka bir noktaya gelebilir. Hangi yolun açık olduğuna dosyaya göre bakmak gerekir.
Hapis cezası geldiğinde ne olur
Zamanaşımı dolmadıysa ve ceza verildiyse sıra erteleme, hükmün açıklanmasının geri bırakılması ya da seçenek yaptırıma gelir. Bir yıl alt sınırdan verilen ceza iki yıl ve altında kalacağı için bu yollar tartışılabilir; ayrıntısı imar kirliliği HAGB ve erteleme yazısında. Mahkûmiyet kesinleşirse ayrı bir süre başlar: beş yıla kadar hapis cezalarında ceza zamanaşımı on yıldır (TCK 68/1-e).
Savunmada dikkat edilecek noktalar
Zamanaşımı itirazı mahkemece kendiliğinden de gözetilir ama pratikte savunmayı yapan kişi tarihleri belgeyle göstermek zorundadır. Tapu kaydı, eski fatura ve abonelik başlangıçları, hava fotoğrafı arşivi, komşu ifadeleri gibi belgeler yapının ne zaman bittiğini ortaya koyar. Sürenin kesilip kesilmediğini anlamak için UYAP dosyasındaki ifade ve iddianame tarihlerine bakılmalıdır.
Savcılığa çağrı geldiyse ifade vermeden önce bir avukata danışın. Çünkü ifade tarihi zamanaşımını keser; neyi söylediğiniz ise hem unsur hem tarih bakımından sonucu etkiler. Susma hakkı ve avukat yardımından yararlanma hakkınız meşrudur, bu hakları kullanmanız aleyhinize yorumlanamaz.
Dosyanızdaki tarihlere bakmak için
Zamanaşımı hesabı basit görünür ama tek bir tarih hatası sonucu değiştirir. Elinizdeki tutanak, iddianame ya da tebligat varsa telefonla arayıp durumu anlatabilir veya WhatsApp'tan yazabilirsiniz; belgeleri birlikte inceleyip hangi tarihin esas alınacağına bakarız. Çağrı kâğıdı aldıysanız beklemeyin, ifade günü yaklaştıkça hazırlık süreniz kısalır. İletişim sayfasından bize ulaşabilir, ceza hukuku çalışma alanını da inceleyebilirsiniz. Benzer bir soru için imar kirliliği cezası ve kaçak yapı ile sahtecilikte zamanaşımı ve şikâyet yazılarına da göz atabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
İmar kirliliği suçunda zamanaşımı kaç yıl?
TCK 184/1 ve 184/3'ün üst sınırı beş yıl hapistir. TCK 66/1-e'ye göre beş yıldan fazla olmayan hapis cezası gerektiren suçlarda kamu davası sekiz yılda düşer. Süre kesilirse en çok yarısı kadar uzar, yani toplam on iki yıla çıkabilir.
Kaçak yapı on yıl önce yapıldıysa dava açılabilir mi?
Bu sürede ifade alınması, iddianame düzenlenmesi gibi kesme nedenlerinden biri olmadıysa sekiz yıl dolduğunda dava zamanaşımı nedeniyle düşer. Kesme nedeni varsa süre uzar ve on iki yıla kadar çıkabilir. Hangisinin geçerli olduğu dosyadaki tarihlere bakılarak belirlenir.
Zamanaşımı dolsa da yıkım kararı verilebilir mi?
Ceza davasının düşmesi ile idari yaptırım ayrı konulardır. Zamanaşımı yalnızca cezai yargılamayı sona erdirir; imar mevzuatına göre idarenin yıkım ya da para cezası işlemi ayrı bir idari süreçte değerlendirilir.
Yapıyı ruhsata uygun hâle getirirsem dava düşer mi?
TCK 184/5'e göre ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapıyı imar planına ve ruhsatına uygun hale getiren kişi hakkında kamu davası açılmaz, açılmışsa düşer ve hüküm bütün sonuçlarıyla ortadan kalkar. Bu hüküm 184/1 ve 184/2 için yazılmıştır.
Dayanak mevzuat
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 66, 67, 68, 184
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.