KISACA
- Evliliğin iptali, evlilik sırasında var olan bir eksiklik nedeniyle açılır; boşanma ise sonradan ortaya çıkan sebeplere dayanır.
- Mutlak butlan sebepleri dört tanedir: evlenme sırasında evli olmak, sürekli ayırt etme gücünden yoksunluk, evlenmeye engel akıl hastalığı ve yakın hısımlık.
- Nispi butlan sebepleri geçici ayırt etme gücü eksikliği, yanılma, aldatma ve korkutmadır; bu davada süre sebebin öğrenilmesinden itibaren altı aydır.
- Batıl evlilik, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur ve çocuklar evlilik içinde doğmuş sayılır.
Evliliğin iptali, evliliğin kuruluşunda var olan ciddi bir eksikliğin hâkim kararıyla ortaya konmasıdır. Boşanmada evlilik geçerli kurulmuştur ve sonradan çöker; iptalde ise evlilik baştan sakat doğmuştur. Medeni Kanun bu sakatlığı iki gruba ayırır: mutlak butlan ve nispi butlan. İkisinin sebepleri, süreleri ve davayı kimin açabileceği birbirinden farklıdır.
Mutlak butlan nedir, hangi hâllerde olur?
Medeni Kanun'un 145. maddesi mutlak butlan sebeplerini sayar. Evlenme sırasında eşlerden birinin evli bulunması, sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olması, evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması ve eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlık olması bu sebeplerdir. Liste sınırlıdır; kanunda yazmayan bir eksiklik mutlak butlan doğurmaz.
- madde davanın kim tarafından açılabileceğini söyler: Cumhuriyet savcısı re'sen dava açar, ilgisi olan herkes de açabilir. Bunun anlamı şudur: ikinci eş, önceki eşin mirasçısı ya da çocuklar bile hukuki yararı varsa dava açabilir.
Mutlak butlanın sınırları
- madde bazı sınırlar koyar. Sona ermiş bir evliliğin mutlak butlanı savcı tarafından re'sen dava edilemez, ama her ilgili butlanın karar altına alınmasını isteyebilir. Ayırt etme gücünün sonradan kazanılması ya da akıl hastalığının iyileşmesi hâlinde yalnızca ayırt etme gücünü kazanan ya da iyileşen eş dava açabilir. Evliyken yeniden evlenen kişinin önceki evliliği, mutlak butlan kararından önce sona ermişse ve ikinci evlenmede diğer eş iyiniyetliyse, bu evlenmenin butlanına karar verilemez.
Nispi butlan sebepleri
148 ile 151. maddeler bu sebepleri düzenler. Evlenme sırasında geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olan eş iptal davası açabilir. Evlenmeyi hiç istemediği hâlde yanılarak razı olan ya da eşinde bulunmaması birlikte yaşamayı çekilmez kılacak önemli bir niteliği yanlış bilen eş de dava edebilir. Eşinin namus ve onuru hakkında aldatılan ya da kendisinden ya da altsoyundan sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalık gizlenen eş (m. 150) ile hayatı, sağlığı, namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır bir tehlike ile korkutularak evlenmeye razı edilen eş (m. 151) de aynı yola gidebilir.
Bu sebeplerde dava hakkı yalnızca mağdur eşe aittir; savcı ya da üçüncü kişi dava açamaz. Küçük ya da kısıtlının yasal temsilcisinin iznini almadan evlenmesi hâlinde ise iznin alınmadığı yasal temsilci iptal davasını açabilir (m. 153).
Süre meselesi
- madde nispi butlanda dava hakkının altı ayda düşeceğini söyler. Süre sebebin öğrenildiği ya da korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlar. Her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle de hak düşer. Mutlak butlanda ise benzer bir hak düşürücü süre öngörülmemiştir. Bu nedenle sebebi öğrendiğiniz günü ve nasıl öğrendiğinizi kanıtlayacak belgeleri baştan saklamak önemlidir.
Hangi durumlarda butlan istenemez?
Kanun bazı durumları butlan sebebi saymaz. Kadının bekleme süresi bitmeden evlenmesi (m. 154) butlan nedeni değildir. Evlendirmeye yetkili memur önünde yapılmış bir evliliğin, kanunun diğer şekil kurallarına uyulmaması yüzünden butlanına karar verilemez (m. 155). Yani şekil eksikliği iddiasıyla evliliği geçersiz kıldırmak çoğu zaman mümkün olmaz.
Varsayımsal bir örnek düşünelim
Zeynep, eşinin yurt dışında yaşadığı ilk evliliğini nüfus kayıtlarından sonradan öğreniyor. İkinci evlilik sırasında eşin evli olduğu anlaşılırsa bu mutlak butlan konusudur. Ancak ilk evlilik mutlak butlan kararından önce sona ermiş ve Zeynep iyiniyetliyse, yukarıda anlatılan 147. madde gereği butlana karar verilemez. Bu örnek bir sonuç tahmini değildir; yalnızca maddelerin birlikte okunması gerektiğini gösterir.
Butlan kararının sonuçları
- madde, batıl bir evliliğin ancak hâkimin kararıyla sona ereceğini ve mutlak butlan hâlinde bile evlenmenin karara kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğuracağını yazar. 157. madde çocukların evlilik içinde doğmuş sayılacağını, 158. madde ise iyiniyetli eşin evlilikle kazandığı kişisel durumunu koruyacağını söyler. Mal rejimi tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı için boşanma hükümleri uygulanır. Yetki ve usul bakımından da (m. 160) boşanma kuralları geçerlidir.
Ceza yönü de unutulmamalıdır: evliyken başkasıyla evlenme işlemi yaptıran kişi için Türk Ceza Kanunu 230. madde hapis öngörür ve bu suç bakımından zamanaşımı evlenmenin iptali kararının kesinleştiği tarihten işlemeye başlar.
Hangi mahkemede ve nasıl dava açılır?
Evlenmenin butlanı davasında yetki ve yargılama usulü bakımından boşanma hükümleri uygulandığı için (m. 160) dava aile mahkemesinde açılır. Dilekçede hangi butlan sebebine dayandığınızı, sebebi ne zaman öğrendiğinizi ve elinizdeki delilleri açıkça yazmanız gerekir. Mutlak butlan iddiasında nüfus kayıtları, önceki evliliğe ait belgeler ya da sağlık kurulu raporu öne çıkar. Nispi butlanda ise yanılma, aldatma veya korkutmanın ispatı için yazışmalar, tanıklar ve tıbbi belgeler kullanılır. Hâkim, dava devam ederken çocuklar ve eşler bakımından geçici önlemler de alabilir; bu önlemler boşanma davasındakilerle paralel yürür.
Boşanma davasıyla birlikte düşünmek
Bazen iptal sebebi ile boşanma sebebi aynı olaylardan doğar. Örneğin aldatılarak evlenen eş, hem iptal hem boşanma yolunu düşünebilir. Seçim, sürelere ve sonuçlara bağlıdır. İptal davasının süresi altı aydır; boşanma sebeplerinde de altı aylık süreler vardır (örneğin zina için m. 161). Hangisinin sizin lehinize olduğunu görmek için olay tarihleri tek tek çıkarılmalıdır. İptal kararının mal rejimi, nafaka ve soyadı bakımından boşanma hükümlerine bağlı olması, iki yolu pratik sonuç açısından birbirine yaklaştırır; fark daha çok dava sebeplerinin, hak düşürücü sürelerin ve davayı açabilecek kişilerin farklı olmasındadır.
Pratikte nelere dikkat edilmeli?
Önce sebebin hangi gruba girdiği belirlenmeli, çünkü süre ve dava hakkı buna göre değişir. Nüfus kaydı, evlilik cüzdanı, sağlık raporu ve yazışmalar gibi belgeler baştan toplanmalıdır. Sebep boşanma gerekçesine daha yakınsa boşanma sebepleri ve evlilik birliğinin sarsılması yazılarındaki yol daha uygun olabilir. Dosyanın detayları belirleyici olduğu için avukatla birlikte karar vermeniz gerekir. İletişim sayfasından telefonla arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; süreler kısa olduğu için erken başvuru size zaman kazandırır. Genel bilgi için aile hukuku çalışma alanı sayfasına, dini nikah meselesi için imam nikahı yazısına bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Evlilik iptali ile boşanma arasındaki fark nedir?
İptal davası evlenme sırasında var olan bir eksikliğe dayanır. Boşanma ise geçerli kurulmuş evliliğin sonradan ortaya çıkan nedenlerle sona ermesidir. Her ikisinde de hâkim kararı gerekir.
Mutlak butlan davasını kim açabilir?
Cumhuriyet savcısı resen açabilir; ilgisi olan herkes de dava edebilir. Süre sınırı yoktur ancak bazı özel hâllerde dava hakkı yalnız belirli eşe tanınır.
Nispi butlan davası için süre nedir?
Sebebin öğrenildiği ya da korkunun etkisinin kalktığı tarihten itibaren altı ay, her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle dava hakkı düşer.
Evlilik iptal edilirse çocukların durumu ne olur?
Butlanına karar verilen evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılır. Velayet ve nafaka konularında boşanma hükümleri uygulanır.
İptal kararından sonra mal rejimi nasıl tasfiye edilir?
Mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı konularında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır. Yani iptal kararı mal paylaşımı hakkını ortadan kaldırmaz.
Dayanak mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 153, 154, 155, 156, 157, 158, 160, 161
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 230
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.