Meşru müdafaada sınırın aşılması ne demektir

Saldırıyı durdurdunuz, hatta kazandınız. Ama o sırada gerekenden fazlasını yaptınız. Bu durum için kanunda ayrı bir hüküm var ve içinde iki farklı yol bulunuyor: biri cezayı düşürüyor, öbürü cezayı tamamen kaldırıyor. Hangisinin uygulanacağı, fazlasının neden yapıldığına bağlı.

Kanun metni

TCK 27/1: ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınırın kast olmaksızın aşılması hâlinde, fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılıyorsa, taksirli suç için kanunda yazılı cezanın altıda birinden üçte birine kadarı indirilerek hükmolunur. TCK 27/2: meşru savunmada sınırın aşılması mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaştan ileri gelmişse faile ceza verilmez.

İlk fıkra bütün ceza sorumluluğunu kaldıran nedenler için, yani meşru savunma, zorunluluk hâli gibi sebeplere ortak. İkinci fıkra ise yalnız meşru savunmaya özgü ve daha geniş bir bağışıklık tanıyor.

Sınır nerede aşılır

Meşru müdafaada iki sınır var. Birincisi orantı: saldırının ağırlığı ile karşılık arasındaki denge. Yumrukla saldırana silahla karşılık vermek bu dengeyi bozabilir. İkincisi zaman: saldırı bittikten sonra devam eden karşılık. Yere düşüp silahını bırakmış birine hâlâ vurmaya devam etmek, ilk ölçüde değil, zaman ölçüsünde sınırı aşmış olur. Meşru müdafaanın temel şartlarını meşru müdafaa şartları yazısında bulabilirsiniz.

Kanun, bu aşmanın her biçimini aynı ele almıyor. Aşmanın kasıtlı olup olmadığına, ve kasıtsızsa heyecan korku ya da telaşın mazur görülebilir olup olmadığına bakıyor.

Önce meşru müdafaa durumu bulunmalı

Sınırın aşılmasından söz edebilmek için ortada aşılacak bir sınır olmalı. Yani olayın başında haksız bir saldırı ve buna karşı bir savunma durumu bulunmalı. Hiç saldırı yoksa ya da saldırıyı kendisi başlatmışsa, kişi "sınırı aştım" diyerek 27. maddeden yararlanamaz; çünkü ortada başlangıç noktası olan bir meşru savunma yok. Bu yüzden savunma, önce saldırının varlığını ve haksızlığını gösteriyor, sonra aşmanın niteliğini tartışıyor. Sıra tersine çevrilirse mahkeme anlatıya güvenmez.

Kast olmaksızın aşma: cezada indirim

Kişi kendini savunduğunu düşünüyor ve gerekenden fazla güç kullanıyor, ama sonucu istemiyor. Mesela sopayla saldıran birini itmek niyetiyle sertçe itiyor, saldırgan düşüp başını çarpıyor ve ölüyor. Burada ölüm istenmiş değil. TCK 27/1 devreye girer: fiil taksirle işlenmiş kabul edilip taksirli suçun cezasından indirim yapılır. Ölüm hâlinde taksirle öldürmenin cezası iki yıldan altı yıla kadar hapistir (TCK 85/1). Bunun altıda birinden üçte birine kadarı indirilir.

Varsayımsal bir hesap: mahkeme taksirli suçun cezasını üç yıl olarak belirlerse, altıda bir indirimle iki yıl altı ay, üçte bir indirimle iki yıl çıkar. Gerçek dosyada rakamlar mahkemenin takdirine göre değişir. Bu hesap yalnızca indirimin işleyişini göstermek için.

Hükmün şartı, taksirli halinin kanunda cezalandırılmış olması. Taksirle işlenmesi cezasız olan bir suçta 27/1'deki indirim anlamsız kalır. Bu yüzden önce hangi suçun işlendiğine bakılıyor.

Heyecan, korku, telaş: ceza yok

Aşmanın nedeni mazur görülebilecek bir heyecan, korku ya da telaşsa kanun daha da ileri gidiyor. Gece sokakta peşinden gelen iki kişinin yaklaşmasıyla paniğe kapılıp ölümcül bir karşılık veren biri, sonradan hâkimin gözünde ağır bir orantısızlık yapmış olabilir. Ama o anın baskısı mazur görülebilirse ceza verilmiyor. Bu durumda mahkeme beraat değil, ceza verilmesine yer olmadığı kararı veriyor (CMK 223/3-c). Aradaki fark, kusurun ortadan kalkması: fiil hukuka aykırı kalıyor ama failin cezalandırılması gerekmiyor. Karar türleri için ceza verilmesine yer olmadığı kararı yazısı var.

Mazur görülebilirlik tartışılırken şu sorulur: aynı koşullarda, aynı yaştaki, aynı durumdaki makul bir insan benzer bir paniğe kapılabilir miydi? Saldırganın sayısı, karanlık, silah, gece, kapalı alan bu soruda belirleyici olur. Failin soğukkanlı bir plan yaptığına dair deliller ise mazur görülebilirliği zayıflatır.

Kasten aşma

Kişi saldırıyı defettikten sonra bilerek ve isteyerek devam ediyorsa 27. madde uygulanmaz. Kanun, kast olmaksızın aşmaya indirim, heyecanla aşmaya cezasızlık tanıyor; kasıtlı aşmaya ise ayrı bir kolaylık yok. Böyle bir fiil kasten yaralama ya da kasten öldürme olarak değerlendirilir. Ancak olayın başlangıcında yaşanan haksızlık, tahrik şartlarını da karşılayabilir ve cezada ayrıca indirim doğurabilir. Rakamlar için haksız tahrik indirimi yazısına bakabilirsiniz.

Bir olay üzerinden okuyalım

Varsayımsal bir örnek düşünelim: bir iş yerinin kapanış saatinde içeri giren iki kişi, kasadaki parayı isteyip tezgâhtara yumrukla saldırıyor. Tezgâhtar arkasındaki ruhsatlı tabancayı çıkarıp ateş ediyor, saldırganlardan biri yaralanıyor. İkisi de yere düşüp kaçmaya başlayınca tezgâhtar arkalarından bir el daha ateş ediyor ve bu atış ölümle sonuçlanıyor. Mahkeme bu olayı iki ayrı anda değerlendirir. İlk atışta saldırı sürdüğü için meşru müdafaa tartışılır. İkinci atışta saldırı sona ermiş görünüyorsa mesele, sınırın aşılıp aşılmadığına, aşıldıysa bunun kasıtlı olup olmadığına, panik ve korkunun mazur görülebilir olup olmadığına kayar. Sonuç önceden söylenemez; ama savunma bu ayrımı yapamazsa iki atışın tek bir fiil gibi görülme riski doğar.

Yargılamada ne beklenir

Sınırın aşılması savunması genellikle iddianame sonrasında, duruşma aşamasında yoğunlaşır. Soruşturmada savcı olayı çoğu zaman önce kasten öldürme ya da yaralama olarak nitelendirir; meşru müdafaa ve sınır aşma iddiası da delillerle sınanır. Bu nedenle savunma, mahkemeden gerekli delilleri istemeli: kamera kaydının tamamı, olay yeri krokisi, sanığın yaşı ve fiziksel durumuyla ilgili belgeler, gerekirse psikiyatrik değerlendirme. Ağır ceza mahkemesi, kararında hem meşru müdafaanın hem de sınırın aşılmasının neden kabul edilmediğini ya da edildiğini gerekçelendirmek zorundadır. Gerekçe eksikse istinaf yolunda bu eksiklik ileri sürülebilir. Süre gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki haftadır (CMK 273).

Kısaca: bu dosyalarda sonuç çoğunlukla sınırın aşıldığı iddiasının doğru zamanda ve doğru şekilde ileri sürülmesine bağlı kalıyor.

Nasıl savunma kurulur

Sınırın aşılması iddiasıyla kurulan savunma, üç sorunun cevabına dayanıyor. Saldırı gerçekten vardı mı? Karşılık, saldırı sürerken mi verildi? Aşma varsa, bunu istemediniz mi ya da yaşanan panik mazur görülebilir miydi? Bu soruların delili genellikle tanık ifadeleri, kamera kayıtları, adli tıp raporları ve olay yeri incelemesi. Ağır ceza dosyalarında bilirkişi raporu da önem kazanır; rapora itiraz yolları adli tıp raporuna itiraz yazısında anlatılıyor.

Savunmada işleyen tuzaklar

Tek bir ifade biçimine bağlı kalmak ilk tuzak. "Kendimi savundum ama gerekenden fazlasını yaptım" demek ile "hiç kimseyi öldürmek istemedim" demek, iki ayrı hukuki yol açıyor. Bunları farkında olmadan ifadede karıştırmak, sonradan savunmayı daraltabilir. İkinci tuzak, korkunun sonradan abartılması: ifadenin ilk hâli, mahkeme önünde en çok dikkate alınan hâl oluyor. Üçüncü tuzak, olay yerinden ayrılmak ya da delilleri değiştirmek; bu hâl heyecan ve telaş iddiasını zayıflatır.

Tutukluluk ve ilk günler

Sınır aşıldığı iddiasıyla yargılanan kişilerin bir bölümü olayın ilk günlerinde tutuklanıyor. Sulh ceza hâkimi o aşamada yalnızca eldeki ifadelere, tutanaklara ve raporlara bakıyor; savunmanın meşru müdafaa ya da heyecanla sınır aşma iddiası bu belgelere girmemişse hâkimin önünde yok demektir. Bu yüzden ilk ifadede olayın akışını eksiksiz anlatmak, varsa kamera kaydının ve tanıkların adını hemen bildirmek, ayrıca tutuklamaya karşı itirazda bunları dayanak yapmak gerekir. İtiraz süresi iki haftadır (CMK 268).

Dosyanız için

Sınırın aşılıp aşılmadığı, aşıldıysa hangi fıkranın uygulanacağı ayrıntıya çok bağlı bir konu. Olayı baştan sona nasıl anlattığınız, ilk ifadenizde neler söylediğiniz sonucu ciddi biçimde etkiler. Gözaltına alındıysanız ya da ifade çağrısı aldıysanız, ifade vermeden önce durumunuzu anlatmak için iletişim sayfasındaki numaradan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz; genel çerçeve için ceza hukuku sayfasına da bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Dayanak mevzuat

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 25, 27, 29, 85
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 223, 268, 273

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve uygulama değişebilir; yazının tarihine dikkat edin.